در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
فوتبال میدان زندگی است
کمتر کسی است وقتی صحبت از ورزش میشود، ناخودآگاه در ذهنش نام برنامه «90» را تداعی نکند؛ برنامهای که بیش از یک دهه از عمر آن میگذرد و باز هم با همان قوت همیشگی در حال حیات است.
در این نوشتار دلایلی بر علل موفقیت این برنامه و ادامه یافتن آن طی این سالها ارائه شده است و پاسخ به یک پرسش مهم که چرا با وجود سوژه تکراری، هیچگاه تکراری نمیشود؟ هرچند ممکن است برخی به این برنامه انتقاد داشته و عملکرد آن را موجب تخریب و تضعیف فوتبال کشور بدانند، اما برخی دیگر نیز «90» را بهعنوان یک برنامه شفاف، منتقد و جریانساز در عرصه فوتبال کشور میدانند که به رشد و توسعه آن کمک میکند. این نظرات دوگانه و بظاهر متضاد در یک چیز اشتراک دارد و آن هم تاثیرگذار بودن این برنامه است؛ حالا چه مثبت چه منفی.
در ضمن برنامههای اجتماعی ـ فرهنگی دیگری در سالهای اخیر تلاش کردهاند براساس الگوی موفق «90» تولید شوند و این گواه دیگری است بر اینکه برنامه 90 بهعنوان یک الگوی رسانهای و تلویزیونی نه صرفا برنامه ورزشی، موفق و تاثیرگذار بوده است؛ هرچند موفقیت برنامه 90 بیارتباط با ماهیت فوتبال و مناسبات اجتماعی و صنفی آن نیست و نباید آن را دستکم گرفت. یعنی اگر چنین برنامهای در رشتههای ورزشی دیگر هم ساخته میشد، نمیتوانست به موقعیت «90» دست پیدا کند؛ حتی کشتی که پس از فوتبال نزد ایرانیان محبوبیت دارد.
جامعهشناسی و فوتبال
گزافه نیست اگر بگوییم نخستین شرط موفقیت برنامه 90 به سوژه آن برمیگردد. فوتبال در کشور ما میان اقشار و سنین مختلف طرفدار داشته و به یک طیف سنی و اجتماعی خاص محدود نمیشود. مثلا از یک نوجوان دوازده ساله تا پیرمرد هشتاد ساله ممکن است تماشاگر فوتبال باشد یا مدرک تحصیلی و میزان تحصیلات چندان تاثیر ندارد و از استاد دانشگاه تا یک فرد بیسواد ممکن است در این طیف بگنجد. مهمترین دلیل هم عادل فردوسیپور است که مدرک کارشناسی ارشد مهندسی صنایع از دانشگاه صنعتی شریف داشته و مدرس دانشگاه است. جالب اینکه خطکشی جنسیتی درباره فوتبال نیز کمرنگ شده و میان دختران و زنان بویژه نسل جوانتر نیز شاهد علاقهمندان به این ورزش هستیم، لذا خود این سوژه ذاتا واجد ظرفیتهای بالایی در جذب مخاطب و جذابیت برنامه است.
یکی از عوامل موثر دیگر در جذابیت برنامه 90 که بازهم به ماهیت فوتبال برمیگردد، سویه رقابتی و هیجان ناشی از آن است. در ضمن علاقهمندان صرفا یک تماشاگر خنثی و بیطرف نیستند و با مخاطبانی روبهرو هستیم که هوادار برخی تیمها یا بازیکنان هستند و به اصطلاح روی آنها تعصب دارند. لذا این علقههای عاطفی و هیجانی نسبت به سوژه یک برنامه بی شک موجب داغتر شدن آن خواهد شد. این دو ویژگی شاید دلیل محکمی است تا مثلا به مقایسه 90 با برنامه «هفت» بپردازیم که نتوانست و درواقع نمیتواند به یک 90 سینمایی بدل شود؛ یکی به این دلیل که طیف مخاطبان علاقهمند جدی به سینما نسبت به فوتبال فاقد کمیت و تنوعی است که میان طرفداران فوتبال وجود دارد و دوم اینکه سینما دستکم در کشور ما فاقد آن وجوه رقابتی است.
به این عوامل باید مناسبات اقتصادی و اجتماعی حاکم بر ورزش فوتبال را نیز اضافه کرد که بیشترین ظرفیت سوژهسازی و حاشیههای جذاب برنامه 90 از آن ناشی میشود. سرمایهها و پولهایی که در مناسبات اقتصادی فوتبال رد و بدل میشود و سویههای ژورنالیستی این رخدادها بهقدری گسترده و البته پیچیده است که بازنمایی آن در یک برنامه تلویزیونی به تنهایی میتواند موجب جذابیت آن شود. اتفاقا برجسته کردن این حواشی و مسائل پشت پرده برگ برنده برنامه 90 نسبت به برنامههای ورزشی مشابه است.
شخصیتمحوری
در میان عوامل متعددی که بر جذابیت و ماندگاری برنامه 90 تاثیر گذاشته، بیش از همه رویکرد انتقادی و عملکرد مجری آن است. بدون شک برنامه 90 را بدون عادل فردوسیپور نمیتوان تصور کرد. درست است که خود فوتبال بهعنوان موضوع این برنامه واجد جذابیتهای بالایی است، اما تبدیل 90 به یک برنامه پرطرفدار بیش از هر چیز به نحوه اجرای فردوسیپور برمیگردد، وگرنه قبل از 90 نیز برنامههایی که به فوتبال بپردازد در شبکههای مختلف تلویزیونی وجود داشت. هیجان تماشای برنامه 90 کمتر از دیدن یک مسابقه حساس فوتبال نیست. فردوسیپور با تکیه بر تجربیات ژورنالیستی خود موفق شد همان فضای منتقدانه را به برنامه 90 تزریق کند. جسارت و شجاعت او در طرح برخی مسائل و نقد وضع فوتبال کشور و البته آشنایی با خط قرمزهای رسانهای در اینباره نیز به همه این توانمندیها و ویژگیهای شخصی فردوسیپور و برنامهاش پویایی و نشاط میبخشد.
پیگیر بودن وی در نقد آسیبهای فوتبال کشور و محافظهکار نبودن او در این ماجرا کمتر در یک مجری و گزارشگر ورزشی وجود دارد و با اینکه از نظر مهارت کلامی دارای ضعف عمدهای در اجراست، اما همین رویکرد و البته محبوبیتش موجب شده تا 90، 90 شود!
در بررسی عوامل موفقیت 90 باید به برخی عناصر دیگر مثل زنده بودن برنامه، تنوع بخشها و مهمانان، پرداخت کارشناسی به ابعاد مختلف فوتبال، حتی داوری و امکانات استادیومهای ورزشی و تعامل این برنامه با مخاطبانش از طریق پیام کوتاه اشاره کرد. 90 یک برنامه ورزشی است که تعریف روشنی برای خود داشته و با کسی تعارف ندارد؛ نقادی میکند نهنقالی، گزارش میدهد نه نمایش و بیش از تجلیل بر تحلیل استوار است و همه اینها یعنی به مخاطب خود احترام میگذارد.
سیدرضا صائمی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
