جلبک میل دارید؛

آیا تا به حال نام آگار را شنیده اید؛ آگار ماده ای ژلاتینی است که از گونه های مختلف جلبکهای قرمز استخراج می شود و در اصل به جنسهای Gelidium مربوط است.

کد خبر: ۵۹۶۳۲

آگار ، ماده ای با خواص فیزیکی شیمیایی است که مراحل تهیه آن به طریق سنتی تا قرن اخیر نیز در زمره اسرار تلقی می شده است. به هر حال آنچه اهمیت دارد کاربرد این ماده در صنایع آرایشی ، بهداشتی ، غذایی و بویژه در محیطهای کشت سلولی ، کشت بافت و دیگر زمینه های صنعتی و زیستی است.
از سوی دیگر و با توجه به آن که بیشتر گونه های جلبکهای قرمز در سواحل جنوبی کشور (چابهار تا بوشهر) می روید، محققان ایرانی برای نخستین بار در کشور موفق به استخراج ماده آگار به دنبال کشت پایلوت چند گونه از این جلبکها شده اند. از این رو با دکتر محمدباقر رضایی ، عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع و مجری طرح استخراج آگار در کشور به گفتگو نشسته ایم:

ماده آگار چیست و تاریخ استفاده از آن به چه زمانی باز می گردد؛

آگار، ماده ای ژلاتینی است که از گونه های مختلف Rodophyceae یا جلبکهای قرمز استخراج می شود. در واقع برای تهیه آگار، جلبکها را با آب می جوشانیم و ضمن آن که گرم است آن را فیلتر می کنیم و پس از انجماد تا خشک شدن حرارت می دهیم. به احتمال زیاد استفاده روزمره مردم از انواع مختلف آگار (به صورت ژل) که از جلبکهای دریایی استخراج می شده است به زمانهای قبل از تاریخ (در بیشتر نواحی ساحلی) برمی گردد. ژاپن از 3 قرن پیش بویژه در 1940 تا 1960 تولید آگار را در جهان به شکل انحصاری در دست داشت.
مردم این کشور معمولا از آگار به عنوان غذا استفاده می کرده اند ولی بتدریج مصرف این ماده مهم در کشورها افزایش یافت. در واقع به موازات شناسایی انواع جلبکهای قرمز، مواد تهیه شده از جلبکها و ترکیب های دیگر آگار ، مصرف آنها نیز در کارهای علمی افزایش یافت.

این ماده در کدام دسته از ترکیبات دارویی ، یا صنعتی می گنجد؛

آگار مصرف بسیار متنوعی دارد. از جمله مصارف عمده آن ، در کنار مصرف غذایی ، در تهیه محیطهای کشت قارچها، میکربی و باکتری هاست. تهیه آگار مرغوب از همه جلبکهای قرمز امکان پذیر نیست. نکته مهم دیگر ارزشی است که آگار برای تهیه محیطهای رشد باکتری ها و قارچها دارد و آن مقاوم بودن آگار در برابر باکتری های تبدیل کننده ژل بسته به ژل مایع است. کما این که مصرف آگار در صنایع داروسازی امریکا طی دهه های اخیر چند برابر شده است. بخش دیگری از مصرف آگار نیز در حمل ماهی های آماده (طبخ) است که با مصرف آن می توان از شکستگی ماهی ها در زمان حمل جلوگیری کرد.

جلبک ها ، امروزه در درمان تشعشع های اتمی بیماری های قلبی و مسمومیت های ناشی از جذب فلزات سنگین استفاده می شوند

زلاندنو ، بیشترین تولید خود را صرف تهیه کنسرو می کند به علت گرمسیری بودن و برای جلوگیری از فساد ، تهیه غذا همراه با آگار است. همچنین در آهار زدن محصولات ، پوشاندن روی کاغذ، نرم کنندگی و کشش های گرمایی سیمهای تنگستون و لامپهای الکتریکی و نیز در صنعت عکاسی و فیلمسازی از آگار استفاده می شود.

جلبکهای قرمز که منبع اولیه تهیه آگار هستند، چه خواص و مشخصاتی دارند؛

جلبکهای قرمز به طور معمول کمی پایین تر از سطح دریا یا در عمقی حدود 80 تا 150 متری یافت می شوند یا به طور ثابت در یک نقطه یا به صورت شناور قرار گرفته اند. رنگینه های جلبکهای قرمز متنوع هستند و رنگ آنها همیشه قرمز نیست ، بلکه ممکن است به سبب حضور رنگینه هایی به رنگهای مختلف قهوه ای سیاه ، زرد یا سبز و آبی نیز ظاهر شوند. بعضی از گونه ها به رغم شکل ظاهری مشابه ،گونه متفاوتی دارند. در ضمن گونه های قرمز محتوی رنگدانه اضافی به نام Phycoerythrine هستند. تنوع رنگینه در این نوع جلبکها وجود دارد.
تقریبا از 400 گونه جلبکهای قرمز که شناسایی شده اند در حدود 98 درصد آنها دریایی هستند و به استثنای تعداد محدودی از گونه ها که به صورت تک سلولی زندگی می کنند ، اغلب آنها به صورت ریسه ای هستند و غذای اصلی و ذخیره شده در آنها به صورت کربوهیدرات های جامد است.
براساس مطالعات و تحقیقات به عمل آمده از زمانهای بسیار دور، علاوه بر مصرف غذایی ، در درمان بیماری های مختلف نیز از جلبکها استفاده کرده اند ولی در قرن حاضر از آنها در درمان تشعشع های اتمی و بیماری های قلبی و مسمومیت های ناشی از جذب فلزات سنگین در بدن انسان ها استفاده می کنند. پژوهشهای علمی جدیدی که اخیرا درباره جانداران آزمایشگاهی با استفاده از این گونه جلبکها صورت گرفته نشان داده است ، در کاهش کلسترول و فشارخون موثر است از سوی دیگر، جلبکها مقدار زیادی سدیم دارند، که ممکن است در برخی افراد موجب افزایش فشارخون شود. جلبک ، آنتی بیوتیکی گیاهی نیست ، ولی از رشد و تکثیر تعدادی از باکتری ها و قارچها جلوگیری می کند.

آیا زیستگاه اصلی این جلبکها در ایران ، تنها منطقه خلیج فارس است؛

بله ، بیشتر گونه ها در سواحل جنوبی کشور می روید و طی طرحی در موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع مورد شناسایی قرار گرفته است. همچنین پایلوت کشت چندگونه از این جلبکها در سواحل جنوبی کشور (استان هرمزگان) با همکاری کارشناسان این مرکز صورت پذیرفته است.

استخراج آگار تحت چه شرایطی و طی چه مراحلی در محیط کشت سلولی انجام می گیرد؛

در بین گونه های مختلف جلبک از گونه G.amansii Forma Elatum که حدود 25 تا 30 درصد وزن خشک آن ماده ژلاتینی است می توان بهترین محصول را تولید کرد. البته از دیگر گونه های جلبک قرمز نیز می توان بهترین آگار را تهیه کرد. برای تولید آگار از جلبکها (سخت و نرم) آنها را به آرامی برای حدود 12 ساعت (مرحله اول) می جوشانند و بعد محلول حاصل را با پارچه زبر و پارچه نرم فیلتر می کنند. جلبکها را دوباره برای مدت 10 ساعت می جوشانند و مایع فیلتر شده آن را پس از رنگبری در ظروف مستطیلی شکل تا بستن ژل نگه می دارند. مرحله بعد از تهیه ژل انجماد و خشک کردن آن است که حدود یک هفته وقت نیاز دارد....
با توجه به مصارف عمده ای که این محصول در صنایع مختلف دارد، بدون شک تولید آگار برای امنیت ملی کشورمان بسیار حائز اهمیت است و می تواند ما را از وابستگی به این ماده مهم رها سازد.