تکفیر در صدر اسلام و سیره نبوی

واقعه مهم تاریخی دیگر درباره تکفیر، غائله خوارج است. بسیاری از فرقه‌های خوارج کسی را که مرتکب یکی از گناهان کبیره می‌شد و حتی امت پیامبر را تکفیر می‌کردند. اما نقش تکفیر در حذف مخالفان به سده‌های متاخرتر بازمی‌گردد. ابن تیمیه حرانی که در قرن هفت و هشت می‌زیسته و متوفای سال 728 هجری قمری است، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ایدئولوگ‌های مکتب تکفیر که ید طولایی در تکفیر فرق اسلامی و مقابله با اعتقادات اسلامی دارد، به عنوان پیشوای جماعت تندرو شناخته شده و وهابیون تکفیری افکار و آثار او را با تیراژ وسیع در جهان اسلام منتشر می‌کنند. بدیهی است که این گونه حکم کردن نسبت به مسلمانان خلاف سیره و سنت رسول گرامی اسلام است، چرا که ایشان ملاک اسلام را شهادتین و اقامه صلات و پرداخت زکات می‌دانستند، چنان که بخاری در صحیحش از رسول گرامی اسلام نقل کرده است:

«أمرت أن أقاتل الناس حتی یشهدوا أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله و یقیموا الصلاه ویؤتوا الزکاه فإذا فعلوا ذلک عصموا منی دماءهم وأموالهم الا بحق الاسلام وحسابهم علی الله.»

«من مامور شده‌ام که با افراد جنگ نمایم تا به وحدانیت خدا و رسالت محمد(ص) شهادت داده و نماز به پا داشته و زکات دهند و چون چنین کردند خون و اموالشان از ناحیه من محفوظ است مگر حق اسلام و حسابشان که با خداست.»

در این روایت شهادت به یگانگی خدا و رسالت نبی مکرم اسلام و اقامه صلات و پرداخت زکات تنها شروط حفظ اسلام ذکر شده و البته در روایات صحیح دیگری از رسول گرامی اسلام نماز و زکات نیز شرط اسلام دانسته نشده است و فقط گفتن شهادتین برای مسلمان بودن کفایت می‌کند.

جدای از مساله شرایط اسلام و ایمان، سنت شریف نبوی شدیداً و طی احادیث فراوان، بصراحت مسلمانان را نسبت به اتهام مسلمانان دیگر به کفر، برحذر داشته است. از جمله این احادیث، حدیث متفق علیه ابن عمر است و از پیامبر اکرم(ص) نقل شده که فرمود: اگر کسی به برادرش بگوید،‌ای کافر، به یکی از این دو سرنوشت گرفتار می‌آید: یا واقعا همانی است که گفته یا نه و به خود او باز می‌گردد.

حدیث ابوذر نیز از این دسته است که از پیامبر اکرم(ص) نقل شده که می‌فرماید: هر کس، کسی را به کفر خطاب کند یا به او بگوید ‌ای دشمن خدا و چنان نباشد، به خودش بازمی‌گردد و در پایان نگاهی به حدیثی از ابوقلابه، موید همین مساله است که در آن پیامبر اسلام می‌گوید: هر کس مومنی را متهم به کفر کند، مانند آن است که او را کشته باشد. از این رو ملاحظه می‌شود که تکفیر جایگاهی مستحکم در صدر اسلام نداشته است.