کشش و کوشش عاشقانه

معرفت آغاز و انجام در سنت عرفانی ـ فلسفی اسلام، از دو وجهه نظری و عملی برخوردار است. معرفت نظری شامل شناخت هستی، مبدائیت و پایان آن و معرفت علمی، حرکت در مسیر چنان شناختی است. بر همین پایه است که حکمای مسلمان را رسائلی است معروف و موصوف به آغاز و انجام یا المبدأ و المعاد. چنان که از نام این آثار هویداست معرفت دایره هستی، به نحو عقلانی و چه به نحو شهودی وظیفه سالک است تا در سایه آن راه حیات و هدف آن را یافته و برمبنای آن دانش از دایره هستی قدم در سلوک و کمال بگذارد. علاوه بر این چنین معرفتی باعث آن است تا آدمی نسبت خود با هستی را در قالب حق و تکلیف بیاید. شناخت حق هر چیز و معاملت با آن، مبتنی بر تکلیف، آدمی را حکیم می‌سازد چنان که در کلام الهی، انسان موصوف به حکمت صاحب خیر کثیر است.

ماه رمضان اما، سالک را دستیاری بزرگ در شناخت و معرفت مبدا و معاد است. هم از آن جهت که ماه نزول قرآن است بر قلب حضرت ختمی(ص) که قوس نزول را ممثل است که مبدا است و هم از آن روی که صاعد ارواح و ابدان عارفان و صائمان صدیق است از جهت دیگر که نشان قوس صعود است یعنی معاد.

ماه رمضان، هم دروازه معرفت نظری سالک را می‌گشاید و هم میدان پالایش عملی ابدان و ارواح است. و هر چه ادب رمضانیه کامل‌تر شود، مناظر شهودی و معارف حکمی آدمی فراتر می‌رود. برهمین اساس است که پیامبر و عارفان هم روزه و روزه‌دار و هم اجر و ثواب عمل او را دارای مراتب دانسته‌اند. در این دایره هم معرفت منتج به عمل است و هم عمل معرفت آفرین می‌شود. حدیث مبارک «رب زدنی علما» موید ادبی است که در عمل حاصل می‌شود و دور صعودی است که نقطه پایان ندارد. حیثیت ماه رمضان از جهتی دیگر حیثیت عاشقی و معشوقی سالک و خدای اوست. عاشقی و معشوقی دو جانبه که اولی پرده از رخ برمی‌گیرد و دومی بیابان‌ها را در طلب آن شاهد طی می‌کند و خارمغیلان را هیچ می‌داند.

تا که از جانب معشوقه نباشد کششی

کوشش عاشق بیچاره به جایی نرسد

و رمضان را از آن رو آفرید که گرسنگی و تشنگی روح را تطهیر کند تا چشم قلب به مشاهده حق بنشیند. چنان که در حدیث حکمی دیگری آمده است که: جوعوا انفسکم و عطشوا اکبادکم و البسوا ثیاب الحزن، لعلکم ترون الله فی قلوبکم. خود را گرسنه بدارید، جگرهاتان را تشنه، لباس حزن و فراق در تن کنید، شاید به چشم قلب، خدایتان را ببینید. و این دیدن در وجود پیامبر ختمی(ص) فعلیت یافته بود چنان که فرمود: لولا تکثیر فی کلامکم و تمریج فی قلوبکم لرایتم ما اری و لسمعتم ما اسمع؛ اگر گفتار بسیار و دل‌های آشفته شما نبود به یقین هر آن چه را می‌بینم می‌دیدید و هر آن چه را می‌شنوم می‌شنیدید. (المیزان، ج ۵، ص ۲۷۰.)

رمضان نه ماه رغبت به غنایم بهشت است و نه ماه عبادت مخوفانه رهبانی است، بلکه عبادت احرار است که شاکرانه است. در کلام امیر کلام این مقوله چنین تبیین یافته است که خدای من، تو را از بیم آتش و امید به بهشت نمی‌پرستم، بلکه تو را شایسته عبادت یافتم و بدان سبب تو را می‌پرستم. و چنین پرستیدنی است که عاشقانه است و بر مدار معرفت پیش می‌رود.

سیدامیرحسین اصغری / جام‌جم