درپاریس چه گذشت؛

امام خمینی از 13 مهر 1344 تا 14 مهر 1357 به صورت تبعید در عراق اقامت داشت و به فعالیت های ضدرژیم پهلوی می پرداخت ، اما به دنبال مصالحه 2 کشور ایران و عراق ، در شهریور 57 رژیم شاه رسما از دولت عراق خواستار ممانعت از فعالیت های امام شد.

کد خبر: ۵۸۲۷۷

رژیم بعثی نیز محدودیت های شدیدی برای ادامه اقامت امام تعیین کرد که مورد پذیرش معظم له قرار نگرفت و منجر به خروج ایشان از عراق شد.مقاله حاضر به نحو بسیار مجمل به بررسی حضور امام در پاریس می پردازد. ساعت 14.30 جمعه 14مهر 1357 به وقت پاریس ، امام و هیات همراه وارد فرودگاه اورلی پاریس شدند. استقبال کنندگان از امام خمینی و همراهان ، اکثرا از اعضای انجمن های اسلامی دانشجویان خارج از کشور بودند. لازم به ذکر است که امام خمینی با عنوان یک اقامت عادی (جهانگردی) وارد فرانسه شده بود.
ابتدا در محله ساشان(cachan) در پاریس رحل اقامت افکند. چون آن اقامتگاه وسعت لازم را نداشت و صاحبخانه به آن نیاز داشت ، درصدد یافتن محل اقامت مناسب تری افتادند و آن را در منطقه نوفل لوشاتو ، از مناطق ییلاقی حومه پاریس یافتند. امام خمینی تا زمان بازگشت به ایران در آنجا سکنی گزید! ¹
شب اولین روز ورود به فرانسه ، ماموران فرانسوی به حضور امام رسیدند و اعلام کردند که می توانید در فرانسه اقامت کنید ولی حق فعالیت سیاسی ندارید. ²
لبته هیچ وقت براساس این اخطار با ایشان رفتار نشد. با استقرار امام خمینی در نوفل لوشاتو ، مرحله نوینی از نهضت اسلامی آغاز شد که آخرین فصل هجرت را رقم زد و با پیروزی کامل به پایان رسید. دیری نگذشت که آن منطقه آرام و ساکت ییلاقی دور افتاده به مرکز توجه رسانه های ارتباط جمعی جهان و محل فعالیت و تصمیم گیری مبارزان ایرانی تبدیل شد.

مخالفت با تشریفات زائد

در اولین روزهای ورود به پاریس ، عده ای از یاران و افراد نزدیک به امام خمینی تلاش کردند که برای انتظام امور، کمیته ای به نام «کمیته تصمیم گیری» تشکیل دهند. وقتی این خبر را به امام خمینی دادند ، ایشان فرمود: «نه رئیس دفتر به دنبال من ببندید ، نه این اسمهای دیگر که آورده اید. من یک آخوند و یک طلبه هم پای تلفن باشد کافی است ، هیچ یک از این چیزها لازم نیست.» ³
در طول اقامت در پاریس تنها 2 دفتر ساده صرفا برای تنظیم و ساماندهی ارتباطات وجود داشت. دفتر اول در نوفل لوشاتو و دفتر دوم در پاریس بود. دفتر پاریس برای هماهنگ کردن دیدارها و اعزام افراد مراجعه کننده به نوفل لوشاتو بود. ⁴

پاریس ، مرکز فعالیت علیه رژیم

امام خمینی و همراهان ، از لحظه ورود به پاریس ، با جو سیاسی بسیار متفاوت و مساعدتری نسبت به نجف مواجه شدند. سالها بود که در فضای سیاسی باز و آزاد فرانسه و سایر کشورهای اروپایی احزاب و گروههای سیاسی ایرانی ، از جمله اسلام گرایان و دانشجویان ایرانی عضو انجمن های اسلامی دانشجویان فعالیت می کردند. این گروه از فعالان سیاسی ، تجربیات خود را در اختیار گردانندگان نهضت اسلامی قرار دادند. برگزاری میتینگ ها، سخنرانی ها، پخش پیامها، اعلامیه ها و مصاحبه های امام خمینی ، پخش عکسهای امام و طراحی و استفاده از شعارهای ضد رژیم پهلوی ، بخشی از فعالیت ها بود. فعالیت های خود امام خمینی نیز به صورت بی سابقه ای افزایش یافت. به طوری که حجم و کیفیت فعالیت های سیاسی تبلیغی امام خمینی در مدت اقامت 4 ماهه در فرانسه ، از نظر کمی و کیفی در مقایسه با اقامت 14 ساله در عراق بیشتر و موثرتر بوده است.

وحدت حول محور امام خمینی

با ورود امام خمینی به پاریس و انعکاس مواضع و دیدگاه های ایشان و بویژه تاکید ایشان بر لزوم رفتن محمدرضا پهلوی و سقوط رژیم ، بزودی مخالفان سیاسی مقیم خارج و داخل ایران ، با پذیرش اصول مورد نظر امام خمینی: «1 برچیده شدن سلطنت سلسله پهلوی 2 برچیده شدن رژیم سلطنتی برای همیشه 3 فراهم کردن استقرار حکومت جمهوری اسلامی» و پذیرش محوریت رهبری ایشان ، به فعالیت خود بر ضد حکومت پهلوی شدت ، انسجام و وسعت بخشیدند. ⁵ علاوه بر نیروهای مذهبی و اسلام گرا از طیفهای فکری گوناگون ، سایر نیروها اعم از اعضای جبهه ملی ایران و کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی خارج از کشور نیز حاضر به پذیرش آن اصول و فعالیت مشترک شدند. امام خمینی در مقابل برخی اظهارنظرها که سعی در القای واژه «ائتلاف» داشتند ، ضمن مخالفت با آن گفت: «ما با جبهه خاصی ائتلاف نداریم ، همه ملت با ما و ما با ملت هستیم و هر کس این مطالبی که ما داریم و عبارت است از استقلال مملکت و آزادی همه جانبه و جمهوری اسلامی که قائم مقام رژیم سلطنتی است ، با آنها موافقت کند، از گروه ماست و از ملت است و اگر موافقت نکند ، برخلاف مصالح اسلام و ملت گام برداشته است و ما هیچ ربطی به او نخواهیم داشت.» ⁶

دیدارها

پس از استقرار امام خمینی در پاریس دهها تن از شخصیت های داخلی و خارجی به دیدار ایشان رفتند و پیرامون دیدگاه ها و مواضع ایشان در مورد مبارزه با حکومت پهلوی به مذاکره پرداختند. در این میان حضور شخصیت های مذهبی همچون حضرات آیات بهشتی ، مطهری ، صدوقی و... همچنین نیروهای ملی گرایان مذهبی ملی گرا مثل کریم سنجابی و مهدی بازرگان بیشتر به منظور مشورت جهت پیشبرد اهداف انقلاب و تصمیم گیری در مورد نحوه مبارزه به حضور امام خمینی می شتافتند. نمایندگان کشورها و سازمان های خارجی نیز برای اطلاع مستقیم و دقیق از مواضع و نظرات ایشان و برخی مواقع به عنوان میانجیگری برای مصالحه با حکومت پهلوی به دیدار ایشان می شتافتند. نکته بسیار مهمی که تاثیر زیاد در تحقیر حکومت پهلوی و ایجاد تزلزل در آن رژیم داشت ، اعلام شروطی از طرف امام برای پذیرش مقامات رژیم پهلوی بود. شرط اصلی در این زمینه ، استعفا از شغل مورد تصدی بود. پذیرش سیدجلال الدین تهرانی ، عضو و رئیس شورای نیابت سلطنت به همین صورت انجام گرفت که موجب انحلال شورای مذکور و در واقع پایان عمر حکومت پهلوی شد. ⁷
برای پذیرش شاپور بختیار نیز چنین شرایطی مطرح شد که در نهایت ، امکان دیدار فراهم نشد.

شاه باید برود

یکی از استراتژی های امام خمینی در مدت اقامت در پاریس که مکمل و عامل پیشرفت مواضع دیگر ایشان بود ، سازش ناپذیری و تاکید به رفتن محمدرضا پهلوی بود. این در حالی بود که تحلیلگران سیاسی و سیاستمداران ، آینده چندان روشنی را از نظر پیروزی نیروهای مذهبی پیش بینی نمی کردند. امام خمینی سازش را برابر با خیانت به ملت ایران می دانستند و برای تحقق این استراتژی ، سیاست معتدل و گام به گام نیروهای ملی گرا و ملی گرایان مذهبی را نیز رد کردند.
این قاطعیت ، ناشی از شم سیاسی و آینده نگری ایشان بود که دوست و دشمن بدان اعتراف کردند.

مصاحبه ها و سخنرانی ها

یکی از روشهای پیشبرد مبارزه علیه حکومت پهلوی ، انجام سخنرانی ها و مصاحبه های گوناگون بود.
امام خمینی با بهره گیری از آزادی بیان و فضای مستعد سیاسی و امکان دسترسی به مطبوعات و رسانه های آزاد ، نیمه مستقل و مستقل ، فعالیت های بی سابقه و طاقت فرسایی را به نمایش گذاشتند. در فاصله 17 مهر تا 8 بهمن 57 ، مجموعا 65 سخنرانی و 116 مصاحبه صورت گرفت. پیامها، نامه ها، دیدارها ، اعلامیه ها و سایر امور روزمره را نیز باید به آنها افزود. ⁸
با در نظر گرفتن سن بالای امام خمینی ، بیشتر می توان به قاطعیت و پایداری ایشان در پیگیری مواضع و پیشبرد مبارزه با رژیم پهلوی و اثرات آن پی برد. از دیگر اقدامات و تصمیم گیری های مهم امام خمینی در دوره مهاجرت به پاریس می توان به بهره گیری از فرصت ماه محرم و به ویژه ایام تاسوعا و عاشورا که از آن به عنوان «رفراندم تاسوعا و عاشورا» نام برد ⁹ ، اعلام غیرقانونی بودن دولت بختیار و شورای سلطنت نیز از اقدامات پاریس است که هر کدام سهم بسزایی در فروپاشی ارکان مختلف حکومت پهلوی و موفقیت مبارزین داشت.

پرواز انقلاب

به دنبال تشکیل شورای نیابت سلطنت و خروج محمدرضا پهلوی از ایران در 26 دی 1357 ، مهمترین مساله باقیمانده ، بازگشت امام خمینی به ایران بود. ایشان در مصاحبه ها و اظهارنظرهای مختلف در مورد زمان بازگشت به وطن ، گفته بودند تا زمانی که محمدرضا پهلوی باشد ، نخواهد آمد. اکنون محمدرضا پهلوی از کشور خارج شده بود ، اما این بار بختیار - نخست وزیر - با اجرای سیاست های متناقض درصدد استمهال 2 هفته ای از امام خمینی بود. ¹⁰ اما تظاهرات میلیونی مردم در روز اربعین باوجود استقرار وضعیت حکومت نظامی که یک صدا خواستار بازگشت امام خمینی بودند ، آخرین زنگ خطر نیز به صدا درآمد و بختیار ، سران ارتش و امریکایی ها بار دیگر غافلگیر شدند. پس از اربعین نیز کارکنان هواپیمایی ملی ایران و سازمان هواپیمایی کشوری بدون کسب اجازه و توافق با دولت ، تصمیم گرفتند برای بازگشت امام خمینی ، یک پرواز ویژه ، موسوم به پرواز انقلاب ترتیب دهند. ¹¹ کمیته استقبال از امام خمینی نیز روز سوم بهمن اعلام موجودیت کرد و پرواز امام خمینی برای ششم بهمن قطعی شد.
اما شورای امنیت ملی تصمیم گرفت که از بامداد روز 4 بهمن فرودگاه مهرآباد به منظور جلوگیری از پرواز انقلاب به اشغال نظامیان درآید. این امر به دستور بختیار صورت گرفت و اعلام شد که فرودگاه به مدت 3 روز تعطیل و بسته است. این تعطیلی تا دهم بهمن به طول انجامید و سرانجام بختیار نیز تسلیم شرایط و فشار مخالفان شد و در این روز اعلام کرد که فرودگاه برای ورود امام باز است. در عین حال بختیار از طریق سفارت فرانسه در تهران درصدد به تاخیر انداختن بازگشت ایشان بود ، اما دوازدهم بهمن برای بازگشت تعیین شد و امام خمینی با تغییر آن مخالفت کرد و در این روز از پاریس به ایران بازگشت و در 22 بهمن نیز انقلاب به طور کامل پیروز شد و حکومت پهلوی سقوط کرد.

پانوشت ها:
1- همان ، صص 445-444
2- اسماعیل فردوسی پور، همگام با خورشید ؛ از ایران تا ایران ، فردوس ، مجتمع فرهنگی اجتماعی امام خمینی فردوس ، 1372 ، ص 427
3- همان ، ص 446
4- صادق طباطبایی ، «ماجرای گوادلوپ چه بود؛» آفتاب امروز (18 بهمن) 1378 ، ص 7
5- صحیفه امام ، مجموعه آثار امام خمینی ، ج 4 ، تهران ، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ، 1378 ، صص 501.504
6- غلامرضا نجاتی. ج 2، همان ، ص 161
7- ابراهیم یزدی ، آخرین تلاش ها در آخرین روزها، تهران. قلم ، چ دوم ، 1363، صص 130-134
8- همان ، جلدهای 4 ، 5 و 6
9- صحیفه امام ، ج 5 ، همان ، ص 211
10- اطلاعات (یکشنبه 24 دی)1357 ، ص 4
11- اطلاعات (دوشنبه 2بهمن)1357، ص 2