اقتصاد از دریچه تلویزیون

دو برنامه اقتصادی به نام «پایش» و «ثریا» از شبکه یک پخش می‌شود که به نوعی دست به یک ساختارشکنی زده و تحولی در تولید برنامه‌های اقتصادی ایجاد کرده است. برنامه‌هایی که از تعداد آمار پیامک‌هایی که به برنامه می‌شود، می‌توان تشخیص داد که چقدراین شکل از برنامه‌سازی مورد توجه مخاطب قرار گرفته است که فارغ از ساختار فرمی و محتوایی برنامه، تلاش سازندگانش برای رویکرد واقع‌گرایانه و بهره‌گیری از زبان عمومی ـ رسانه‌ای در طرح و تحلیل مسائل اقتصادی موجب اعتمادسازی در بین مخاطبان شده و مردم احساس می‌کنند اکنون با برنامه‌ای مواجهه هستند که درد و رنج‌های آنان را مطرح کرده، کمتر شعار می‌دهد، لحن شفاف و انتقادی دارد و به مسائلی می‌پردازد که مشکل بیشتر مردم است. مثلا برنامه «ثریا» در یکی از قسمت‌های خود به وضع و قیمت مسکن پرداخت که به شکل کاملا واقع‌گرایانه و بدون ملاحظه و تعارف‌های معمول به فر‌آیند غیرمنطقی و بی‌سامان افزایش قیمت مسکن و تاثیراتی که این معضل در زندگی یک خانواده ایرانی بویژه زوج‌های جوان می‌گذارد پرداخته بود. در این برنامه سعی شده بود مشکلات مسکن از نگاه و زبان خود مردم بیان شود و جالب این‌که در پرسش و گفت‌وگو با مسئولان مربوط نیز پرسش‌های بسیار شفاف و چالشی مطرح ‌شد. همین رویکرد را می‌توان در برنامه «پایش» نیز شاهد بود.

مثلا حضور مجری برنامه در بین مردم در کوچه و بازار و گفت‌وگو با آنها درباره مسائل اقتصادی روز یا خواندن پیامک‌های مردمی با کمترین میزان ممیزی همچنین مشارکت دادن و سهیم کردن عملی مخاطب در برنامه ازطریق ارسال عکس و گزارش درباره معضلات اقتصادی ـ اجتماعی از جمله تمهیداتی است که پایش را به یک برنامه متفاوت اقتصادی بدل کرده به طوری که می‌توان آن را یک نود اقتصادی دانست. پایش تلاش کرده در کنار نگاه واقع‌گرایانه در آسیب‌شناسی مشکلات اقتصادی به ارائه راهکارهای عملی برای برون‌رفت یا کاهش این معضلات نیز بپردازد. اگر از حیث رسانه‌ای بخواهیم به این دو نمونه از برنامه‌های متفاوت اقتصادی بپردازیم باید به لحاظ کردن ساختار و زبان سرگرمی در تولید این جنس از برنامه‌های اقتصادی اشاره کرد که با تلفیق و ترکیب هنرمندانه موضوع جدی اقتصاد با سویه‌های رسانه‌ای به خلق برنامه‌ای انجامید که در عین کارکرد اطلاع‌رسانی و آگاهی‌‌بخش آن را در بستری سرگرم‌کننده و با زبانی عامه‌پسند نه عامیانه محور نه فقط در ذهن مخاطب که به دل او نیز می‌نشاند. مثلا انتخاب قهرمان هفته مبتنی بر شاخص‌هایی مثل وجدان کاری یا انضباط اجتماعی، ارزش‌ها و هنجارهای انسانی قرار دارد. این تمهید واجد یک ظرفیت خوب روان‌شناختی است که به یک الگوسازی درونی از سوی مخاطب منجرمی شود که قابلیت نهادینه شدن در ذهن او را دارد. این الگوسازی از رفتار اقتصادی یا اجتماعی مطلوب از سوی خود رسانه و به شکل مستقیم و نصیحت‌گونه بر مخاطب تحمیل نمی‌شود. به عبارت دیگر فرصت انتخاب به مخاطب داده می‌شود تا او از طریق مواجهه با الگوهای متعدد دست به گزینش بزند و با شرکت در نظرسنجی‌های برنامه‌ها الگوی عملی را خود معرفی کند؛ ضمن این‌که مباحث جدی اقتصاد روز که مشمول معضلات عمومی در این حوزه هست نیز از طریق تمهید نظرسنجی و با مشارکت مخاطبان تعیین می‌شود که به این دلیل می‌توان به اولویت‌های اقتصادی کشور از نگاه خود مردم دست پیدا کرد. یکی از بخش‌های جذاب برنامه، نمایش کاریکاتورهایی با سوژه‌های اقتصادی روز است که با زبان تصویری ـ هنری تلاش می‌کند مشکلات اقتصادی مردم را بازنمایی کند. غیر از تلاش واقع‌گرایانه در انعکاس معضلات اقتصادی به نوعی تلطیف روحی ـ روانی در مخاطب نیز می‌پردازد که از حیث سرگرم‌کنندگی نیز غنی است. از جمله بخش‌های جذاب برنامه پایش که بشدت مورد استقبال مردم قرار گرفته، بخش مربوط به معرفی کارآفرینان نمونه و موفق است. در این بخش با اشخاصی به شکل واقعی مواجه می‌شویم که با وجود موانع و مشکلات متعددی که در مسیر آنها وجود داشت، توانسته‌اند با اراده و خلاقیت‌های فردی به موفقیت‌های بزرگی در زندگی برسند و مهم‌تر از این به ایجاد فرصت‌های شغلی برای دیگران نیز بپردازند.

سرانجام این‌که نگاهی به کارنامه دو برنامه اقتصاد محور پایش و ثریا نشان می‌دهد می‌توان با بهره‌گیری هوشمندانه از ظرفیت‌های موجود در رسانه و موضوع برنامه به تولید برنامه‌ای دست یافت که گرچه بشدت موضوعی تخصصی و پیچیده است؛ اما می‌تواند با زبان عام و ساده و البته وفادار به اصول علمی آن تعداد زیادی از مخاطبان را پای تماشای خود بنشاند. واقعیت این است که نگاه برنامه‌سازان اقتصادی به چگونگی بازنمایی مسائل اقتصادی و بهره‌گیری از فرم و محتوی مناسب می‌تواند به تولید نودهای اقتصادی منجر شود که گذشته از این‌که مخاطبان زیادی را جلب می‌کند می‌تواند به بهبود وضع اقتصادی در سطح عمومی نیز کمک کند.

سیدرضا صائمی / جام‌جم