نخستین مسافر‌ان فضا

 بسیاری از شما یوری گاگارین اولین انسانی را که سال 1961 توانست به مدار زمین برود می‌شناسید. فضانورد اهل شوروی سابق که هفت سال بعد در سانحه‌ای درگذشت. با این حال این انسان نبوده که برای اولین بار به عنوان موجود زنده زمینی به فضا رفته است. قبل از انسان‌ها تعداد بسیاری حیوان مختلف پا به فضا گذاشته‌اند. حیواناتی که مورد آزمایش‌های مختلفی قرار گرفته تا شرایط را برای سفر انسان فراهم کنند. به این بهانه که چندی پیش به همت محققان ایرانی میمونی به فضا فرستاده شد، قصد داریم به بررسی تاریخچه سفر و شرایط حیواناتی بپردازیم که قبل از انسان به فضا فرستاده شده و به نوعی اولین مسافران این ماجراجویی جذاب بوده‌اند.

حشره؛ اولین فضانورد آمریکایی

هر چند از سال 1783 آزمایش‌های اینچنینی با فرستادن چند حیوان مختلف به هوا به همت برادران مونتگولفیر شروع شد اما ابتدای شروع کار این دسته از موجودات زنده در زمینه فضانوردی به سال 1947 بر می‌گردد. در آزمایش به عمل آمده در آمریکا، این کشور اولین موجود زنده که یک حشره میوه بوده را با موشک وی‌ـ2 در بیستم فوریه همین سال به فضا فرستاد. این موشک طی سه دقیقه و ده ثانیه به ارتفاع 109 کیلومتری زمین رسید که بیش از صد کیلومتر تعریف شده به صورت بین‌المللی از لبه فضا است. طی این پرتاب که برای آزمایش تاثیر‌های مختلف ارتفاع زیاد روی موجودات زنده انجام شده بود کپسول باقی مانده بعد از باز شدن چتر به سلامت روی زمین قرار گرفته و حشره نیز هیچ آسیبی ندید. بعد از انجام این آزمایش، آمریکا موشک‌های وی‌ـ2 دیگری نیز را به فضا فرستاد که حاوی نمونه‌های دیگری همچون خزه بودند. دو سال بعد در تاریخ چهاردهم ژوئن 1949 بالاخره اولین میمون با نام آلبرت 2 با موفقیت و به وسیله موشک وی‌ـ2 تا ارتفاع 134 کیلومتری زمین پیش رفت. با این حال آلبرت 2 در مرحله بازگشت به زمین با مشکل باز نشدن چتر مواجه شده و از بین رفت. جالب است بدانید که آلبرت یک در مرحله ارتفاع‌گیری با مشکل مواجه شده و تنها بعد از گذشت 48 تا 63 کیلومتر از بین رفته بود.

این در حالی است که بعد از آزمایش انجام شده روی آلبرت‌2، آمریکا تعداد بسیاری میمون دیگر را نیز از سال 1950 تا 1960 به فضا فرستاد. ‌روی تمامی ‌این میمون‌ها حسگرهای مختلفی قرار گرفته تا اطلاعات حیاتی آنها به دست آید. تعداد بسیاری از این میمون‌ها نیز در همان ابتدای پرتاب از هوش رفته بودند.

سگ؛ وفادار فضایی

بعد از سفر اولین میمون به فضا نوبت به موش‌ها رسید. آمریکا در سی و یکم آگوست 1950 اولین موش را باز هم با موشک وی‌ـ2 به ارتفاع 137 کیلومتری فرستاد. کپسول حاوی این موش هم به خاطر وجود نقص در سیستم چتر با زمین اصابت کرده و از بین رفت. در ادامه موش‌های دیگری نیز در دهه 50 میلادی به فضا فرستاده شدند. این بار در بیست و دوم جولای 1951 شوروی دو سگ با نام‌های جیپسی و دزیک را به وسیله پرواز 1 - R-1 IIIAبه فضا فرستاد. نکته قابل توجه این است که موشک حاوی این سگ‌ها به مدار زمین وارد نشد. این دو اولین سگ‌هایی بودند که با موفقیت به فضا فرستاده شده و زنده به زمین نشستند. البته اشاره به این مساله خالی از لطف نیست. یکی از این دو سگ بعد از مدتی از پا در آمد. سفر حیوانات به همین شکل ادامه داشت تا این‌که بالاخره شوروی موفق شد اولین سگ را به مدار زمین وارد کند. لایکا اولین سگی بود که در تاریخ سوم نوامبر 1957 به همراه اسپوتنیک 2 به مدار زمین وارد شد اما از پا در آمد. اصلی‌ترین دلیل این مساله نبود فناوری لازم برای برگشت لایکا به زمین بود. با این وجود لایکا با سفر به مدار زمین نقش پررنگی در فضانوردی موجودات زنده ایفا کرد.

تمرین‌های ویژه

دسامبر 1958 زمان یکی دیگر از وقایع مهم در تاریخ فرستادن حیوانات به فضاست. تمامی ‌حیواناتی که قبل از این تاریخ به فضا فرستاده شده بودند هیچ آموزش خاصی ندیده بودند. سال 1958 آمریکا به وسیله ژوپیتر آی.‌آر.بی.‌ام-13 AM میمونی به نام گوردو را به فضا فرستاد. میمونی که در آمریکای جنوبی یافت شده و زیر نظر نیروی دریایی آمریکا آموزش دیده بود. هر چند در راه بازگشت، گوردو با نقص در سیستم چتر مواجه شده و از پا در آمد اما اطلاعات به دست آمده از کپسول حاوی او نکات بسیاری را مشخص کرد. نکاتی که در ادامه و برای فرستادن دیگر موجودات زنده به فضا کارایی بسیاری داشته و نشان دادند که بدن حیوانات مختلف در مقابله با ارتفاع زیاد چه عکس‌العملی از خود نشان داده و چه قابلیت‌هایی دارد. بعد از گوردو نوبت به دو میمون دیگر با نام‌های ایبل و بیکر رسید که سال 1959 به شکل موفقیت‌آمیزی به فضا فرستاده شدند. ایبل و بیکر به ترتیب با وزن 18‌/‌3 کیلوگرم و 310 گرم به وسیله ژوپیتر ای.‌ام 18 به ارتفاع 517 کیلومتری زمین رسیده و زنده بازگشتند. این دو میمون به مدت 9 دقیقه وضع بی‌وزنی و سرعت 16 هزار کیلومتر بر ساعت را طی 16 دقیقه سفر خود تجربه کردند. البته ایبل بعد از بازگشت به زمین تحت عمل جراحی قرار گرفت اما پس از چهار روز از پا در آمد. این در حالی بود که بیکر تا بیست و نهم نوامبر 1984 زنده ماند.

تولد رویای سفر به فضا

بعد از بازگشت موفقیت‌آمیز میمون‌ها به زمین نوبت حیوان دیگری رسید. شوروی دوم جولای 1959 به همراه دو سگ، خرگوشی به نام مارفوزا را به ارتفاع 212 کیلومتری فرستاد. بعد از این خرگوش در سال 1960 سگ‌هایی با نام بلکا و استرلکا به وسیله اسپوتنیک 5 به مدار زمین رسیده و سالم بازگشتند. این اولین باری بود که حیوانی به مدار زمین فرستاده می‌شد و زنده به سطح آن باز می‌گشت. جالب است بدانید که بعد از این سفر فضایی استرلکا توله سگی به نام پوشینکا به دنیا آورد. این توله سگ سال 1961 توسط نیکیتا خورشچف که در زمان جنگ سرد به عنوان رهبر شوروی شناخته می‌شد، به کارولین کندی دختر رئیس‌جمهور آمریکا هدیه داده شد. در همین سال آمریکا دو شامپانزه به نام‌های هم و الن را به وسیله کپسول‌های مرکوری به فضا فرستاد. شامپانزه‌هایی که آموزش دیده بودند. با این حال اینوس اولین شامپانزه‌ای بود که در بیست و نهم نوامبر 1961 به مدار زمین وارد شد. سال 1961 با این اتفاقات میزبان دو حیوان دیگر نیز بود. در این سال شوروی اولین خوکچه هندی و قورباغه را به صورت موفقیت‌آمیز به فضا فرستاد. در گذشته آمریکا قصد داشت قورباغه‌ای را طی برنامه پروازی ژوپیتر به فضا بفرستد اما موشک حاوی این حیوان در همان ابتدای کار با مشکل مواجه شده بود. این سفر‌ها در طول سه دهه بعدی نیز ادامه یافتند و حیوانات دیگری نیز همچون موش صحرایی، گربه، سوسمار و حتی عنکبوت نیز به فضا فرستاده شدند.

میمون «پیشگام» فضایی شد

داستان فرستادن حیوانات به همت پژوهشگران ایرانی به فضا با میمونی به نام پیشگام شروع نشده است. چهاردهم بهمن 1388، ایران برای اولین بار یک موش، دو لاک‌پشت و چند کرم را با موشک کاوشگر 3 به فضا فرستاده و آنها را زنده به زمین بازگرداند. ایران توانست در نهم بهمن 1391 برای نخستین بار میمونی از نژاد رزوس را عازم مرزهای فضا کند و آن را به سلامت به زمین بازگرداند. این ماموریت ایران را در بین شش قدرت فضایی جهان قرار داد که تاکنون موفق به فرستادن موجود زنده به فضا و بازگرداندن سالم آن شده‌اند.

محمد طالبیان