مدیریت پسماند و کشاورزی ارگانیک

این طرح، برگرفته از الگویی است که در بسیاری از کشورها اجرایی شده است. در بسیاری از کشورها با در نظرگرفتن این‌که دفع زباله اقتصادی نیست محدودیت‌هایی برای دفع زباله در نظر گرفته می‌شود. بنابراین برنامه‌هایی اجرا می‌شود تا در چند مرحله تولید پسماند به حداقل ممکن کاهش یابد. در مرحله اول از مدیریت پسماند که قبل از مصرف یا به عبارتی در مرحله بسته‌بندی انجام می‌شود، مصرف‌کننده از طریق اطلاع‌رسانی اقدام به خرید کالایی می‌کند که کمترین میزان پسماند را داشته باشد، البته به شرطی که کیفیت کالا یا امنیت آن در معرض خطر قرار نگیرد؛ یعنی بسته‌بندی‌هایی در نظر گرفته می‌شود که زیست تخریب‌پذیر باشد. دومین مرحله، مدیریت پسماند در حین مصرف است. هدف از این کار تولید پسماند کمتر است. در سومین مرحله به این نتیجه می‌رسیم حالا که زباله تولید کرده‌ایم چگونه این کار را مدیریت کنیم تا به جای این‌که تولید زباله برای جامعه و محیط‌زیست معضل باشد به منبعی برای تولید ثروت تبدیل شود. هر یک از این سه مرحله قابل تحقیق و بررسی است. مبحث دوم، بررسی مدیریت پسماند از منظر زیست‌محیطی است. اگر پسماند مدیریت نشود، پیامدهای ناگواری را به همراه خواهد داشت. باید توجه داشته باشیم دنیایی که در آن زندگی می‌کنیم محدود است، اما درخواست‌های انسان نامحدود بوده و طبیعی است این محدودیت‌ها با خواسته‌های نامحدود همخوانی نداشته باشد. ما به نحوی و به دست خودمان همین فضای محدود را از بین می‌بریم. برای مثال، دفن زباله منجر به راه یافتن شیرابه موجود در آن به منابع آب زیرزمینی شده و در نهایت، آلودگی خاک را در پی خواهد داشت که در نتیجه کل خاک زراعی یک منطقه دیگر قابل بهره‌برداری نخواهد بود. در همه این موارد، این امکان وجود دارد که از راهکارهایی برای حفظ محیط زیست و بهره برداری از خاک استفاده کنیم. از نظر اقتصادی نیز مدیریت هوشمندانه پسماند و پساب می‌تواند از اهمیت قابل توجهی برخوردار باشد. در نتیجه، ضمن این‌که هزینه‌ای به جامعه و محیط زیست تحمیل نمی‌شود تولید ثروت هم می‌شود.

پسماند هر خانواده‌ای را می‌توان در سه بخش تقسیم‌بندی کرد؛ 70 درصد پسماند در کشور ما پسماند آلی یا پسماند تر است. 29 درصد آن را پسماند خشک یا جامد تشکیل می‌دهد. یک درصد باقیمانده نیز پسماند ویژه است. ضایعاتی مانند سرنگ یا مواد دارویی که ویژگی‌های خاصی دارند در این گروه قرار می‌گیرند. این یک درصد پسماند ویژه در بسیاری از کشورها به یکی از دو گروه اول تبدیل می‌شود. شیشه، فلزات، پلاستیک و سنگ از انواع زباله‌های خشک است که همه قابل بازیافت است، حتی پلاستیک هم که در گذشته تصور می‌شد بازیافت آن 500 تا 700 سال به طول می‌انجامد، امروزه به دو روش قابل بازیافت است. معضل اصلی ما زباله‌های تر است که نسبت به دیگر پسماندها ارزش بیشتری دارد. هزینه‌های فرآوری پسماند آلی کمتر است و با استفاده از دستگاه‌هایی که می‌تواند این نوع زباله‌ها را فرآوری کند، قابل بازیافت است. اگر شرایط زیستی فراهم باشد آنزیم‌ها و باکتری‌هایی که در زباله وجود دارد فعال شده و زباله تبدیل به کود می‌شود که همان کمپوست است. در روش سنتی، زباله‌ها در جایی دفع می‌شود تا شرایط احیا ایجاد شده و زباله به کمپوست تبدیل شود. تنها لازمه این کار ایجاد شرایط احیاست که به دانش فنی و زمان نیاز دارد. معمولا حدود دو تا دو و نیم ماه طول می‌کشد، اما ارزش افزوده کمپوست مانند این است که زباله‌ای فراهم شده و آماده شود تا برای استفاده گیاه احیا شود. در روش دوم از روش فرآوری با کرم برای بازیافت زباله تر استفاده می‌شود. کرم پالایشگاه بزرگی دارد که در شکم این حیوان قرار دارد و می‌تواند تمام زباله70 درصدی را نوش‌جان کند و کودی تولید کند که این کود بر خلاف کودهای دیگر ـ که تک‌عنصره است و مصرف آنها گیاه را می‌سوزاند ـ تمام عناصر میکرو، ماکرو، آهن، روی، فسفر، پتاسیم و کلسیم مورد نیاز گیاه را به میزان مناسب در خود جای داده است. در بعضی از شهرها، شهرداری‌ها کمپوست را به عنوان خوراک کرم مصرف می‌کنند و به این ترتیب ورمی کمپوست تولید می‌شود که در فارسی تحت عنوان کرم پوسال هم از آن نام برده می‌شود. نه‌تنها روش فرآوری بازیافت با استفاده از کرم ساده‌تر است، بلکه این کرم می‌تواند در حین تغذیه تکثیر شود. خود کرم هم به قدری سودمند است که اگر تلفاتی هم داشته باشد، می‌تواند موجب بهبود خواص کود شود. مصرف ورمی کمپوست می‌تواند جایگزین مناسبی برای کود‌های شیمیایی باشد؛ چراکه هیچ عارضه‌ای در سطح خاک ایجاد نکرده و موجب بهبود خواص خاک می‌شود. بنابراین می‌توان در تولید محصولات ارگانیک هم این راهکار را مورد توجه قرار داد.

محصول ارگانیک براساس تعریف استاندارد بین‌المللی محصولی است که در مراحل کاشت و پرورش آن بیش از سه سال از هیچ نوع کود شیمیایی و سمی استفاده نشده باشد و برای آبیاری این محصول نیز فاضلاب به کار نرفته باشد. در بسیاری از کشورها نشان و برچسبی تحت عنوان ارگانیک روی محصولات دیده می‌شود که قیمت آن محصول را سه تا ده برابر محصولات دیگر افزایش می‌دهد و به این ترتیب، ارزشگذاری که برای محصولات ارگانیک انجام شده از نظر اقتصادی قابل بازگشت است. در دوره‌هایی از کشاورزی موسوم به دوره کشاورزی سبز، استفاده از کود شیمیایی و سم در مراحل رشد محصولات مختلف مورد توجه قرار گرفت؛ اما پس از مدت کوتاهی به این نتیجه رسیدند تصمیم‌گیری نادرستی بوده است. اگرچه با این کار تولید افزایش می‌یابد، اما محدودیت اصلی این کار این است که به دلیل استفاده بیش از حد از کود و سم، زمین اصطلاحا قفل شده و قدرت حاصلخیزی آن کاهش پیدا می‌کند. بعد از آن کشاورزی سالم مطرح شد. در این روش، کود و سم استفاده می‌شود اما به اندازه یا به عبارتی مصرف کود و سم مدیریت شده است. متاسفانه در کشاورزی ایران تعداد زیادی از کشاورزان بی‌سواد یا کم‌سواد هستند و صرف این‌که شنیده‌اند کود فسفر برای محصولات کشاورزی لازم است بدون این‌که بدانند در مصرف این کود محدودیت‌هایی وجود دارد، یک گونی کود فسفر پای محصولات می‌ریزند؛ غافل از این‌که مصرف یک گونی کود فسفر درست مانند خوردن همزمان یک بسته قرص استامینوفن موجب مسمومیت می‌شود. گیاه نیز به عنوان یک واسطه این مسمومیت را به انسان منتقل می‌کند به همین دلیل شیوع بیماری‌‌های سرطانی در حال افزایش است.