جلوه‌های ویژه

 در فیلم مستند، اما روی‌ آوردن به جلوه‌های ویژه بیش از همه به این دلیل است که همیشه بخشی از واقعیت استنادی خارج از دسترس قاب فیلمساز قرار دارد و پرداختن به آن جز از طریق بازسازی نمایشی امکان‌پذیر نیست. حال این بازسازی گاهی از راه فیلمنامه و بازی بازیگر و میزانسن کارگردان صورت می‌گیرد و گاهی از طریق جلوه‌های ویژه‌ رایانه‌ای که به یاری آنها می‌توان درصد بالایی از نقایص بازسازی نمایشی در فیلم مستند را از میان برد و مشکل تصنعی بودن تکنیک بازسازی مستند را تا حد زیادی برطرف کرد.

جلوه‌های ویژه‌ بصری تفاوتی مهم با مساله اصلاح رنگ و نور دارد و برای خود دارای اصالت بخصوصی است یعنی صرفا نقش اصلاح‌کنندگی و تکمیل اثر را به عهده نداشته و در فرآیند فیلمسازی، عنصری مستقل همچون فیلمنامه، کارگردانی، تدوین و... به شمار می‌آید که بدون استفاده از آن، پرداختن به برخی موضوعات استنادی یا اصلا ممکن نیست یا اگر هست خالی از نقص و اشکال نخواهد بود. تروکاژ یک امکان مهم است که نمی‌توان و نباید به آن بی‌توجه بود.

برای استفاده از تکنیک جلوه‌های ویژه در فیلم مستند می‌توان نمونه‌ آثار مستندی را مثال آورد که به موضوعات کهکشانی و مربوط به علم نجوم قدیم یا فیزیک جدید می‌پردازند و شمار آنها نیز کم نیست یا مستندهای زیست‌شناختی علمی و پژوهشگرانه‌ای که به تاریخ پیدایش حیات روی کره زمین می‌پردازند و ناچارند برخی گونه‌های جانوری را مورد مطالعه و بررسی قرار دهند. گونه‌هایی که امروزه از آنها فقط استخوان یا فسیل بر جای مانده و مخاطب قادر نیست به صرف مواجهه با این بقایای محدود، تصوری کلی از شکل سوژه داشته باشد. موارد خیلی ساده‌تری هم هست که می‌تواند مصداق بهره‌گیری از این امکان خاص در فیلم مستند باشد. مثلا وقتی داریم مستند معماری می‌سازیم و می‌خواهیم شکل اصلی بنا را قبل از تخریب به مخاطب نشان دهیم و روند فرسایش بنا را برای او تشریح کنیم، در این صورت هم ناگزیر از روی آوردن به تکنیک جلوه‌های ویژه‌ بصری و به طور خاص فناوری انیمیشن رایانه‌ای هستیم.

مستند «هفت رخ فرخ ایران» با موضوع هنر و معماری اسلامی ایران به کارگردانی فرزین رضاییان از جمله‌ این نوع مستندهاست.