در جستجوی یک سرپناه امن

چند سال پیش پروفسور کومارو ژاپنی که به دعوت مسوولان شهرداری تهران به پایتخت سفرکرده بود تا از نزدیک تجربیات کشور زلزله‌خیز خود را در اختیار کارشناسان پایگاه‌های مدیریت بحران شهر تهران قرار دهد در پاسخ به این پرسش که وضعیت ساختمان‌های شهرمان را در برابر خطر زلزله احتمالی چگونه می‌بیند؟ با خنده‌ای معنی‌دار به واقعیتی تلخ اشاره کرد و گفت: «با این وضعیت ساختمان‌ها که زلزله نیامده فرو می‌ریزند، فقط می‌توانم بگویم خیلی به این فکر نکنید که اگر زلزله‌ای رخ دهد چطور می‌توانید به مصدومان کمک کنید. باید به فکر مقاوم‌کردن ساختمان‌هایتان باشید تا از تخریب آن جلوگیری شود وگرنه با یک فاجعه بزرگ روبه‌رو خواهید شد.»

شاید حالا در این چند سال به این دلخوش کرده‌اید که ساختمان محل اسکان شما مهندسی‌ساز است و از هر لحاظ ایمن. شاید هم همین طور باشد، اما واقعیت این است که بسیاری از ساختمان‌های شهرمان کیفیت و استحکام کافی را ندارند و کارشناسان معتقدند صنعت ساختمان‌سازی کشور از کمبود کارگران ماهر، پایین بودن کیفیت برخی اقلام ساختمانی و همچنین ورود افراد غیرمتخصص به این صنعت رنج می‌برد و به همین دلایل هم ساختمان‌هایمان خیلی استاندارد و مقاوم نیست.

این موضوع بسیاری را نگران آن کرده که اگر زلزله‌ای در تهران رخ دهد چقدر ویرانی در پی خواهد داشت و تاوان ساخت و سازهای غیراستاندارد چقدر خواهد بود؟

علاوه بر کیفیت مصالح و داشتن نیروی کار متخصص و ماهر برای این‌ که ساختمانی مقاوم داشته باشیم باید مهندسان طراح نیز آشنایی کاملی با تئوری‌ها و جنبه‌های عملی طراحی لرزه‌ای داشته باشند و علاوه بر داشتن تجربه مناسب،‌ کار خود را با حوصله، وسواس و دقت زیاد و صرف وقت مناسب انجام دهند.

وقتی می‌خواهیم منزلی خریداری کنیم قطعا به چند نکته بسیار توجه داریم. این‌که ظاهری زیبا داشته باشد، بوی فاضلاب در ساختمان نپیچد، گچبری و جنس کابینت‌ها و دید شهر یا کوه را مدنظر قرار می‌دهیم، اما بندرت توجه می‌کنیم که آیا این منزل ایمنی لازم را داراست یا خیر؟

واقعیت این است که ما به ظواهر امر بیشتر توجه می‌کنیم، اما توصیه‌های ستاد پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران مبنی بر این است که شهروندان قبل از خرید یا اجاره ملک باید حتی از ساکنان محل درخصوص نحوه انجام کار ساخت و ساز آن تحقیق کنند و برای اطمینان بیشتر از یک مهندس معمار یا مهندس عمران بخواهند نظرشان را در مورد کیفیت سازه اعلام کنند.

صرف‌نظر از این‌ که آیین‌نامه معروف 2800 وجود دارد که بعد از زلزله تاسف‌بار منجیل و رودبار در سال 69 بشدت از سوی سازمان‌ها و دستگاه‌های مسوول پیگیری شد و هر ساله نسخه‌های آن اصلاح‌شده و با سختگیری بیشتر منتشر می‌شود و مهندسان، طراحان و ناظر، ملزم به رعایت دستورالعمل‌های آن هستند چراکه عمل به این آیین‌نامه می‌تواند تا حد زیادی ضامن ایمنی ساختمان باشد.

اصولا ساختمان‌های ضد زلزله باید طراحی سازه مقاوم داشته باشند، مقاوم بودن ساختمان به معنای بزرگ کردن ابعاد سازه آن نیست، بلکه باید در طراحی و محاسبات سازه‌ای به شیوه‌ای بهینه عمل شود.جدا از بحث سازه‌ای، در معماری نیز باید مواردی لحاظ شود، هر چقدر ساختمان سبک‌تر باشد در زلزله ایمنی بیشتری وجود دارد زیرا تلفات جانی کمتری خواهد داشت.

این نکته را فراموش نکنید که شاید ما نتوانیم خانه‌ای کاملا ضدزلزله داشته باشیم، اما نکاتی که به آن اشاره شد شاید بتواند خسارت‌های احتمالی در برابر زلزله‌های شدید را به حداقل کاهش یابد.

دفتر تدوین و ترویج مقررات ساختمان اقدام به انتشار سلسله مقررات ملی ساختمان کرده است که جلد سوم از این مبحث فقط به همین موضوع اشاره دارد.

طبق این مقررات داشتن پله دوم و پله فرار در ساختمان‌های بالای 4 طبقه و با متراژ هر طبقه 400 متر به بالا در خانه‌های مسکونی ضروری است و فاصله این پله‌ها باید به اندازه نصف قطر بزرگ ساختمان باشد.

قراردادن شیلنگ آتشنشانی و متصل به جریان آب یا کپسول‌های پودری در فضای راهروهای مشاع مسکونی ضروری است. توجه به طراحی خروجی‌های ساختمان بسته به ظرفیت ساکنان، قراردادن آتش‌خاموش‌کن‌های سقفی در پارکینگ به ازای هر ماشین و راه‌های ارتباطی پارکینگ، استفاده از پوشش‌های ضدحریق روی ستون‌ها، درهای خروجی و دیوارهای پلکان‌ها ازجمله مواردی است که سازمان آتش نشانی نیز بر رعایت آنها تاکید دارد.

ساختمان‌های دارای نمای شیشه‌ای، هنگام زلزله همچون بمب ساعتی عمل خواهند کرد! با وجود این هشدار و موانع قانونی و نبود توجیه اقتصادی استفاده از نمای شیشه‌ای، این شیوه از اجرای نما در ساخت‌وسازهای کلانشهرها بویژه تهران روز به روز طرفداران بیشتری پیدا می‌کند، این در حالی است که متاسفانه نمای شیشه‌ای اجرا شده، استانداردها و تمهیدات ایمنی لازم را ندارد و از همین رو کارشناسان استاندارد و مسوولان شهری نیز با نگرانی از خطراتی که ساختمان‌های دارای نمای شیشه‌ای جان شهروندان را هنگام وقوع حادثه‌ای همچون زلزله تهدید می‌کند، بارها نسبت در این موضوع به فعالان حوزه ساخت و ساز هشدار داده‌اند.

نکته مهم دیگر این‌که شیشه‌هایی که در صنعت ساخت و ساز بسیاری از کشورهای دنیا مورد استفاده قرار می‌گیرند اگر به هر نحوی بشکنند، خطرات کمتری برای ساکنان ساختمان داشته و کمتر فاجعه به بار می‌آورند، به طوری که در صورت تماس با افراد، جراحت کمتری ایجاد می‌کنند و در برابر بسیاری از ضربات وارده مقاوم‌تر هستند.

تمام این موارد باعث شد که براساس مصوبه شورای شهر تهران، استفاده از شیشه در نمای ساختمان‌ها قانونمندتر شده و مالکانی که در ساخت و سازهای خود بیش از 40 درصد نمای شیشه‌ای بکار ببرند باید جریمه بپردازند.