گفتوگو با رشدی زم، کارگردان «عمر قاتل من است»
«عمر» بیگناه است
«عمر قاتل من است» از جمله فیلمهایی است که در جشنواره سیام نمایش داده شد و بزودی اکران عمومی خواهد شد. رشدی زم ـ کارگردان این فیلم ـ بیشتر به عنوان بازیگر شناخته شده تا یک فیلمساز. با این حال، منتقدان سینمایی از وی به عنوان یکی از فیلمسازان جوان و خوشآتیه سینمای فرانسه اسم میبرند. وی بیش از 20 سال است که در فیلمهای سینمایی بازی میکند و دومین ساخته سینمایی او «عمر قاتل من است» ـ که بر مبنای یک ماجرای تلخ واقعی ساخته شد ـ اعتبار و شهرت فراوانی برای وی به ارمغان آورد. زم از دوستان و همکاران «رشید بوشارب» فیلمساز عربتبار فرانسوی است که 2 فیلم بلند سینمایی خود در مقام کارگردان را با یاری و همکاری او ساخته است. بوشارب در کار نگارش فیلمنامه 2 اثر بلند سینمایی زم همکاری داشته و یکی از تهیهکنندگان آنها هم بوده است. «عمر قاتل من است» نمایش موفقیتآمیزی در سینماهای فرانسه و دیگر کشورهای اروپایی داشت و عنوان «یکی از پرفروشترین محصولات سینمایی مراکش» را هم در این کشور آفریقایی گرفت. این فیلم در جشنواره فیلم فجر جایزه بهترین فیلم بخش مسابقه بینالملل را از آن خود کرد.
چرا سراغ چنین مضمون و قصهای رفتید؟
قبل از هر چیز به این دلیل که قصه درباره عدالت و لزوم رسیدن به آن بود. وقتی قصه را خواندم تحت تاثیر شخصیت عمر قرار گرفتم. وی آدم خاصی بود و این نکته مرا جذب او میکرد. شما وقتی با قصهای روبهرو میشوید، همیشه به بخشها و جنبههایی برمیخورید که برایتان چندان قابل هضم نیست و نوعی ابهام در آنها وجود دارد. در زندگی واقعی ما، هیچ چیز یکدست و یک رنگ نیست و آدمها خاکستری هستند، شما نمیتوانید در هیچ چیزی خوب مطلق یا بدمطلق را پیدا کنید، با ساختن «عمر قاتل من است» میخواستم فیلمی درباره یک انسان با تمام جنبههای خوب و بدی که دارد بسازم. عمر یکی از شخصیتهای جنجالی و سرشناس دنیای رسانهای اروپا در دهه 90 میلادی بود. او 7 سال از عمر خود را در زندان گذراند و این در حالی است که بیگناه بود. با تعریف این داستان روی پرده سینما میخواستم با تماشاگران سینما درباره عدالت و راههای اجرای آن صحبت کرده و این پرسش را با آنها مطرح کنم که آیا همیشه قضاوتهای ما منطقی و درست است؟
قصه فیلم شما بر مبنای یک ماجرا و آدمهای واقعی است. وقتی با او در ارتباط با پروژه سینمایی خود صحبت کردید، واکنش عمر نسبت به تولید فیلمی درباره وی چه بود؟
وقتی کتاب قصه زندگی عمر را خواندم، بیشتر مشتاق دیدار با او شدم و درخواست ملاقات با وی را کردم. در ابتدا خیلی با احتیاط عمل میکرد. کمکم جذب پروژه شد. او میخواست در فیلمی که ساخته میشود، همه مسائل رعایت شود و ما عدالت را در نظر داشته باشیم. به تدریج خود او به صورت یکی از مشوقهای اصلی تولید و ساخت فیلم درآمد. این در حالی است که او نمیدانست من قصد انجام چه کاری را دارم. زمانی که فضای اعتماد بین ما ایجاد شد، شرایط تولید فیلم مهیا شد. میدانید، وقتی با او ملاقات کردم به سختی بیمار بود.
خانواده مارشال که طرف مقابل ماجرا بودند، چه واکنشی نشان دادند؟ نوع برخورد آنها با فیلم چگونه بود؟
رشدی زم: در زندگی واقعی ما، هیچ چیز یکدست و یک رنگ نیست و آدمها خاکستری هستند،با ساختن «عمر قاتل من است» میخواستم فیلمی درباره یک انسان با تمام جنبههای خوب و بدی که دارد بسازم
خب، طبیعی است که آنها برخوردی محتاط، غیرداوطلبانه و حتی تهدیدآمیز داشتند. با وکیل خانوادگیشان خیلی صحبت کردم. او خیلی خوب میدانست چگونه حرف بزند و حتی تهدیداتش را هم بسیار ظریف و ماهرانه به زبان میآورد. ولی یک نکته را هر دو ما میدانستیم و آن هم این بود که کسی نمیتواند جلوی روند تولید فیلم را بگیرد. میدانید، ساختن فیلمی درباره یک ماجرای واقعی خیلی سختتر و دشوارتر از تولید فیلمی با قصهای خیالی است. در این حالت، شما مجبور هستید به بسیاری پاسخ بدهید و با ارائه توضیحات بگویید قصد انجام چه کاری را دارید. واقعیت این است که وقتی فیلمی براساس یک ماجرای واقعی میسازیم، نمیتوانیم دقیقا به همان شیوهای عمل کنیم که این یا آن فرد میخواهد. در عین حال، شما باید بر مبنای فاکتهای قانونی عمل کنید تا بعدا سر و کارتان با قانون نیفتد. حتی بعضی وقتها شما مجبورید قصه و مدار مربوط به آن را به مراکز قانونی ارائه کنید و از آنها تایید بگیرید. معمولا فیلمنامههایی از این دست، چالش زیادی برای شما فراهم میکنند و شما در چارچوب قانون و محدودیتهایی که قصه فراهم میکند، باید حرف و پیام خود را منتقل کنید.
آیا خود شما نسبت به بیگناهی عمر متقاعد شده بودید؟
بله، اگر چنین اعتقادی نداشتم فیلم را نمیساختم، اما برای خود من هم پرسشهایی وجود داشت که میخواستم جواب درست آنها را بگیرم. در طول فیلم، این پرسشها مطرح و با تماشاچی تقسیم میشود. من همراه با این فیلم رشد و مثل تماشاچی فیلم تحول پیدا کردم. بازیگر نقش عمر سوالات زیادی درباره او داشت و من از او خواستم برای پیدا کردن جواب این سوالات تلاش کند و خودش را محدود به تحقیقات من نکند.
وقتی به فیلمهای شما نگاه میکنیم، احساس میشود نوعی علاقه به اجرای عدالت دارد و طعم چنین احساسی را کاملا میتوان در کارهایتان پیدا کرد.
خودم را یک فیلمساز مولف ارزیابی میکنم و از آن دسته فیلمسازانی نیستم که به اصطلاح مهر شخصی خود را روی فیلمهایشان میزنند، ولی مسائل و اتفاقاتی که پیرامونم رخ داد، مرا تحت تاثیر قرار میدهد. این مسائل را لمس و احساس میکنم وظیفه دارم به عنوان یک فیلمساز آنها را در فیلمهایم به نمایش بگذارم. روی شخصیتهایی که خاص هستند و با موارد و مسائل ویژهای سر و کار دارند سرمایهگذاری میکنم. دوست دارم قصههایی را تعریف کنم که نمیشود به راحتی از کنارشان گذشت و بیننده را درگیر خود میکند. کسی مثل عمر یک شخصیت پیچیده نیست.
درباره جشنوارهها و جوایزی که فیلم میگیرد چه احساسی دارید؟
به صورت طبیعی، وقتی فیلمی با برخورد گرم منتقدان و جشنوارهها روبهرو شود معمولا جوایزی هم دریافت میکند و سازندگانش احساس خوشحالی میکنند. برای جشنوارهها و جایزه فیلم نمیسازم، ولی دریافت آنها خوشحالم میکند و مرا در راهی که در پیش گرفتهام مصممتر میکند. وقتی نام فیلم در فهرست نیمهنهایی 9 نفره نامزدهای اسکار بهترین فیلم خارجی سال قرار گرفت، خوشحال شدم. این تشویقها و جوایز حکایت از آن میکند که فیلم در سطح وسیعی دیده شده و مورد توجه قرار گرفته است و این امتیاز بسیار مثبتی برای فیلم است.
movie star / مترجم: کیکاوس زیاری
گفت و گو
