پاسخی علمی به یک نیاز فرهنگی

شبکه‌های مختلف تلویزیونی هر بار به هر بهانه‌ای یا به شکل برنامه‌های ثابت به موضوع کتاب پرداخته‌اند اما نگاه تخصصی و جذابیت رسانه‌ای برنامه «کتاب 4» حال و هوای دیگری دارد و قابلیت‌های فرهنگ‌سازی آن در حوزه کتاب بیش از برنامه‌های مشابه است. این برنامه 45 دقیقه‌ای کاری از گروه معارف و اندیشه دینی شبکه 4 سیماست که روزهای زوج ساعت 15/18 دقیقه از این شبکه پخش می‌شود.

مهم‌ترین ویژگی این برنامه که آن را از برنامه‌های مشابه متمایز می‌کند نگاه تخصصی و کارشناسی به حوزه کتاب است و دعوت از نویسندگان و ناشران یا منتقدان فرهنگی که با تحلیل و نقد خود از کتاب مورد نظر هم اطلاعات خوبی درباره یک اثر مکتوب به مخاطبان ارائه و هم آنها را به خواندن کتاب ترغیب می‌کنند. فارغ از این‌که یک نویسنده یا مترجم درباره آثار خود چه حرف‌هایی می‌زند و تاویل و نقد او بر اثری که منتشر کرده چیست، حضور او به عنوان یک علاقه‌مند جدی کتاب و تلاش‌هایی که در این حوزه داشته واجد یک ظرفیت بالای الگوسازی است و می‌تواند روح کتابخوانی را در کالبد جامعه بدمد.

کتاب 4 در عین حال یک برنامه گفت‌وگومحور است که فارغ از ماهیت مضمونی خود می‌تواند به‌عنوان یک تولید رسانه‌ای، جذابیت‌های خاصی داشته باشد. بخش عمده‌ای از این جذابیت به شیوه اجرا و شناخت و تسلط مجری به موضوع برمی‌گردد که در اینجا به شکل کلی کتاب است.

مجری برنامه کتاب 4، مسعود خیرخواه کم و بیش به این ویژگی‌ها پایبند بوده و تا حدود زیادی برنامه را از حالت خشک و رسمی بودن خارج کرده است. زنده بودن این برنامه را نباید در پویایی و نشاط رسانه‌ای‌اش دست کم گرفت. در برنامه کتاب 4، هر کتابی که مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی داشته و دارای ارزش‌های دینی، عرفانی، معنوی و اخلاقی نیز باشد معرفی خواهد شد.

همچنین همزمان، مناسبت‌های ویژه‌ای چون بزرگداشت بزرگان، همایش، نشست، جشنواره و... در این برنامه به صورت مناسبتی پخش می‌شود. از سوی دیگر، بررسی و نقادی اوضاع کتاب و کتابخوانی در رسانه‌های مکتوب و نشریات، فضای مجازی وبلاگ و رادیو و تلویزیون از جمله رویکردهای این برنامه تلویزیونی است. لذا کتاب 4 از آیتم‌های متنوع اشکال مدرن‌تری از کتابخوانی را در برنامه نقد و بررسی می‌کند.

امروزه با گسترش شبکه‌های اینترتی و توسعه فضای مجازی از یک‌سو کتاب به عنوان رسانه‌ای مکتوب در معرض تهدید قرار گرفته و از سوی دیگر، فرصت و مجال پردازش بیشتری هم پیدا کرده است. رویکرد این برنامه نشان می‌دهد برای آنها مطالعه در اولویت قرار دارد نه صرفا کتاب. به عبارت دیگر قرار نیست در این برنامه، درباره کتاب تقدس‌گرایی صورت بگیرد، بلکه کتاب در عین این‌که ارزشمند تلقی می‌شود، اما ابزاری است در جهت مطالعه و کسب آگاهی و کشف حقیقت. لذا می‌بینیم آنچه اهمیت دارد مطالعه کردن و ایجاد انگیزه برای آگاهی از شیوه‌ها و روش‌های مختلف است.

اگرچه نام برنامه کتاب 4 است، اما صرفا به کتاب به‌عنوان یک ابزار فرهنگی ـ مطالعاتی نگریسته نمی‌شود. این رویکرد موجب شده تا مخاطبان بیشتری جذب آن شوند و حتی کسانی که اهل کتاب نیستند و مطالعه را به جستجوهای اینترنتی در فضای مجازی محدود کرده‌اند برای رجوع دوباره به کتاب انگیزه پیدا کنند یا کسانی که با شیوه‌های جدید مطالعه و کتابخوانی آشنا نیستند با کتابخوانی مدرن و ابزار و لوازم آن آشنا شوند یا آشتی کنند.

یکی دیگر از امتیازات کتاب 4 این است که به آسیب‌شناسی تولید و چاپ و نشر کتاب نیز می‌پردازد و با دعوت از ناشران معتبر تلاش می‌کند مسائل و چالش‌های حوزه نشر را نیز به نقد و بررسی بگذارد.

واقعیت این است که پایین بودن سرآمد مطالعه در کشور ما به عوامل و شرایط مختلفی وابسته است و این برنامه می‌کوشد با نگرشی جامع‌تر این عوامل را بررسی کند. همچنین موانع و فرآیندی که در مسیر چاپ کتاب نیز وجود دارد یکی دیگر از رویکردهای این برنامه است که فرصتی فراهم می‌‌آورد تا نویسندگان و مترجمان یا صاحبان نشر و انتشاراتی‌ها نیز به طرح نظر و دیدگاه‌های خود در این زمینه بپردازند.

یکی از تمهیدات هوشمندانه کتاب 4 ـ که جذابیت آن را بیشتر می‌کند ـ بخش مربوط به تازه‌های نشر است که به معرفی کتاب‌های تازه انتشار یافته و جدید می‌پردازد و از این طریق به روز بودن عملکرد خود را حفظ می‌کند. این تمهید یکی از بهترین راهکارهای تبلیغ کتاب در تلویزیون است که می‌تواند به یک برنامه مستقل تبدیل شود.