روند تکامل هوش در 6 ماه اول زندگی

مرکز هوشیاری یک کودک تازه متولد شده در بدو تولد، ساقه مغز است که بلافاصله بعد از نخاع قرار دارد. نخاع از سوراخ بزرگ کف مغز وارد مغز می‌شود و به دلیل فضای وسیع‌تری که پیدا می‌کند، قطر آن نیز نسبت به نخاع افزایش می‌یابد که آن را بصل‌النخاع می‌گویند. بصل‌النخاع تا کف مغز و به صورت ستون تقریبا استوانه‌ای به ارتفاع 4ـ3 سانتی‌متر ادامه می‌یابد. در این ستون استوانه‌ای شکل کوچک و نامنظم، مجموعه‌ای از سلول‌های عصبی وجود دارد که به آنها هسته‌های ساقه مغز می‌گویند. هر کدام از این هسته‌ها برحسب موقعیت، دارای اسامی مختلفی هستند و اعمال متنوعی از جمله بلعیدن، جویدن، صحبت کردن، دیدن، شنیدن و... را کنترل می‌کنند.

هسته‌های موجود در ساقه مغز مسوول اعمال حیاتی از جمله کنترل اعمال تنفس، ضربان قلب و فشارخون افراد هستند. اگر این مناطق ارتباطات خوبی با هم برقرار نکنند، فرد علاوه بر اختلالی که در تنفس، ضربان قلب، ترس، وحشت و آرام بودن فکر می‌تواند داشته باشد، در مقابل حوادث و تصمیمات آنی و لحظه‌ای به بدترین شکل ممکن عمل خواهد کرد.

از طرف دیگر یکی از مهم‌ترین اعمال ساقه مغز، تنظیم هوشیاری، بیداری، خواب، تحریک‌پذیری، انگیزش، توجه و تمرکز است.

جالب این که در 6 ماه اول تولد اگر بتوانیم برنامه‌ریزی جامعی برای کودکان داشته باشیم، می‌توانیم در مورد چگونگی این اعمال به صورت مثبت یا منفی دخالت داشته باشیم. در اصل واسطه‌های شیمیایی که توسط هسته‌های موجود در ساقه مغز ترشح می‌شوند، پایه‌های اولیه خلق و خو، توجه و تمرکز و انگیزه فرد را سازمان می‌دهند. با چگونگی رساندن پیام در 6 ماهه اول به این هسته‌ها، می‌توانیم در ساختار و عملکرد ساختمانی این هسته‌ها دخالت کنیم. علاوه بر این 4 منطقه، هسته‌های مربوط به تنظیم اعمال حرکتی چشم و گوش نیز وجود دارند که در 6 ماه اول حرکات و اعمال را به صورت واکنش‌های اولیه نشان می‌دهند. از واکنش‌های اولیه در این سن، یعنی بروز کوچک‌ترین اشکالات رفتاری، بینایی، حرکتی و حتی نوع عکس‌العمل شیرخوار، می‌توان به مشکلات ذهنی کودک پی‌ برد.

منطقهReticular formation در مرکز یا مغز استوانه بصل‌النخاع قرار دارد و با داشتن تشکیلات استوانه‌ای و تورینه‌ای شکل در بروز اعمال مختلفی از جمله هوشیاری، اعمال متنوع حرکتی - رفتاری، توجه و تمرکز نقش موثری دارد. مناطق مختلف این منطقه عبارتند از هسته‌های مختلف حرکتی که با کمک و همکاری مناطق و هسته‌های مجاور و فوقانی، اعمال اولیه حرکتی را سبب می‌شوند. در دوره نوزادی همین هسته‌ها، مراکز انجام واکنش‌های اولیه حرکتی را شکل می‌دهند که به آنها اصطلاحا Primitive Reflexes می‌گویند. این واکنش‌های اولیه علاوه بر این‌که می‌توانند عامل تشخیص اختلالات حرکتی، ذهنی و رفتاری در 4 ماه اولیه را سبب شوند، می‌توانند اختلالات و اشکالات حرکتی رفتاری و تاحدودی ذهنی را کاهش دهند، چرا که با به کارگیری تعدادی از این رفلکس‌های اولیه، انسدادی که قرار است با اشکالات به وجود آمده ایجاد شود، برطرف می‌شود و حتی در موارد خفیف، مرتفع می‌شود. لازم به توضیح است که بیشتر واکنش‌های اولیه اختلالات ذهنی و حتی رفتاری به وسیله تغییر در اعمال حرکتی، قابل خودنمایی است، به شرط آن که در مورد تفکیک این اعمال از یک متخصص کمک بگیریم. به همین دلیل در ابتدای دوران شیرخوارگی تقریبا اکثراعمال ذهنی و رفتاری در اعمال حرکتی، تعریف و تفکیک می‌شوند.

اگر اشکالی در مسیر حرکتی اصلی به وجود آید، تغییراتی در انجام واکنش‌های اولیه حرکتی ایجاد می‌شود. به وسیله همین تغییرات می‌توانیم احتمال اختلال حرکتی را پیش‌بینی کنیم و علاوه بر آن، با برنامه‌ریزی مدون و روزانه، این اشکالات را در ماه‌های اولیه کاهش یا حتی مرتفع کنیم.

البته با برنامه‌ریزی مدون و مرتب به وسیله تحریک واکنش‌های اولیه می‌توانیم این فرآیندهای در حال تشکیل پاتولوژیک را کنترل یا در مواردی مرتفع کنیم. همچنین در مورد اختلالات و اشکالات ذهنی، این امکانات تشخیصی و مداخله‌ای می‌توانند موثر واقع شوند. بنابراین می‌توان گفت تمامی اشکالات به وجود آمده حرکتی، رفتاری و ذهنی در چندماه اول زندگی واکنش‌ها و اعمال اولیه کودک را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. برای تشخیص همه موارد ، لازم است به علائم کلینیکی و پاراکلینیکی کودک دقت کافی داشته، به فرآیندهای احتمالی نوروپاتولوژی آگاه باشیم و به چگونگی عملکرد Neurodevelopmental تا حدودی واقف باشیم تا بتوانیم به خوبی مشکل را پیش‌بینی کنیم. از همه مهم‌تر، برنامه‌ریزی مدونی برای انجام واکنش‌های شیرخوار پایه‌ریزی کنیم تا با آموزش به والدین، شیرخوار را در مسیر نرمال یا ارتقای تکامل هدایت کنیم. لازم به ذکر است در مورد کودک نرمال برای آگاهی از تکامل اعصاب و فرآیندهای دقیق از تست‌های مناسب این سنین مثل تست Bayley Denver استفاده می‌کنیم و با کمک آنها رشد حرکتی، رفتاری و ذهنی را ارتقا می‌دهیم.

در صورتی که به وجود اختلال نامشخص شک کردیم، بهتر است در برنامه روزانه انجام رفلکس‌های اولیه را داشته باشیم تا شیرخوار بتواند این رفلکس‌ها را مثل یک کودک نرمال انجام دهد. در اصل با تحریک انجام رفلکس‌های اولیه، هم عملکرد هسته‌های مغزی را در مرحله اول سازمان می‌دهیم و هم انجام عملکرد مناسب را در این سیستم با تحریک این رفلکس‌ها پایه‌ریزی می‌‌کنیم.

Brainstem سه ناحیه بسیار مهم مربوط به اعمال حرکتی را شامل می‌شود. هر سه این سیستم‌ها درنهایت در سرعت عمل، هماهنگی چشم و دست و همکاری حس‌ها با همدیگر نقش مهمی دارند.

هسته‌های وستیبولار: شامل هسته‌هایی است که پیام‌ها را به لابیرنت‌های گوش می‌آورند و پس از هماهنگی به هسته مخچه می‌رود. شروع تکمیل این منطقه از هفته دهم دوران جنینی است و تا آخر عمر می‌تواند ادامه داشته باشد. اگر در سالمندان به عملکرد هسته‌های وستیبولار دقت داشته باشیم و برای جلوگیری از شروع فرآیند تخریبی این هسته‌ها برنامه مدون فردی و کشوری مناسبی داشته باشیم، افراد مسن مفید، کارآمد و سرحالی خواهیم داشت.

هسته‌های چهارقلوی مغز میانی: در این منطقه پیام‌ها قبل از ورود به تالاموس به Sensory integration می‌رسد و بعد به طرف تالاموس هدایت می‌شود و از تالاموس برحسب احتیاج و صلاحدید تالاموس، به ناحیه کورتیکول منتقل می‌شود.

هسته Red Nucleus: این هسته مسوول عملکرد درست و موزون اندام فوقانی است.

علاوه بر این مناطق، هسته‌های دوازده‌گانه سر و صورت، سرعت اعمال حرکت و دقت چشمی، تشخیص‌های بویایی، اعمال حسی و حرکتی تغذیه‌ای و چگونگی اعمال حرکتی سروصورت را سازمان می‌دهد تا در آینده در اثر درست عمل کردن آن و چگونگی حرکت کردن عضلات صورت و ارتباط دقیق‌تر و کامل‌تر، فرد دارای صورت گرم نه صورت بی‌روح و سرد و اخمو شود، اما انواع حالت‌هایی که انسان‌ها از روی تظاهرات صورت تقسیم‌بندی می‌کنند در اختیار اعصاب دوازده‌گانه مغزی است بخصوص اعصاب 5 و 7 صورتی. اعمال شنوایی و تعادلی هم جزو اعمال عصب 8 است. تمام اعمال و حرکات سر و صورت با این 12عصب است. این 12 عصب در قسمت حسی و حرکتی مغز هم جایگاه بسیار وسیعی دارد و برای باهوش‌تر کردن و بهتر عمل کردن مغز از این دوازده عصب می‌توانند استفاده کنند، بخصوص در مرحله اول، دقت فوری، توجه و تمرکز با کمک هسته‌های عصب II، III، IV، VI و بقیه هسته‌هایی که در ساقه مغز قرار دارد، شکل می‌گیرند.

 متخصص توانبخشی اعصاب کودکان