چرا تب می‌کنیم؟

تب به طور معمول همیشه علامت نوعی از بیماری است. عفونت‌های ناشی از عوامل خارجی مانند ویروس‌ها و باکتری‌ها، باعث افزایش دمای بدن می‌شوند، سیستم دفاعی بدن نیز با افزایش تولید گلبول‌های سفید برای مقابله با این عوامل، باعث یک افزایش دیگر در دمای بدن می‌شود. تب علامت شایع بسیاری از بیماری‌ها از جمله بیماری‌های عفونی مانند آنفلوآنزا، ذات‌الریه، آبله‌ مرغان، سرخک،‌ رماتیسم، HIV (ایدز)‌،‌ مالاریا، گاسترو آنتریت (التهاب معدی روده‌‌ای)‌، التهاب‌های مختلف پوستی، بیماری‌های ایمونولوژیکی مانند لوپوس اریتروماتوز (نوعی بیماری پوستی)‌ است یا در تخریب بافتی ناشی از همولیز، جراحی، آنفارکتوس، خونریزی مغزی و غیره اتفاق می‌افتد و نیز می‌تواند ناشی از واکنش به محصولات خونی ناسازگار‌ یا ناشی از اختلالات متابولیک مانند نقرس یا مشکلاتی مانند آمبولی ریوی یا ترومبوز (ایجاد لخته خون)‌ وریدی و حتی سرطان‌هایی مانند سرطان کلیه، خون و لنفاوی باشد.

عامل ایجاد تب، پیروژن نامیده می‌شود که می‌تواند خارجی یا داخلی باشد.به عنوان مثال ماده باکتریایی لیپوساکاریدی که در دیواره سلولی برخی از باکتری‌‌ها وجود دارد، یک نمونه از پیروژن خارجی است. پیروژن باعث آزاد شدن پروستا گلاندین E2 (PGE2) می‌شود که روی هیپوتالاموس اثر می‌کند. هیپوتالاموس در بسیاری از موارد، مانند یک ترموستات عمل کرده و دمای بدن را تنظیم می‌کند. هنگامی که نقطه تنظیم بالا می‌رود، دمای بدن باحفظ و تولید فعال گرما افزایش می‌یابد همچنین کاهش قطر رگ‌های خونی نیز مانع از دست رفتن گرما می‌شود. اگر این اقدامات برای تطبیق دادن دمای بدن با تنظیم جدید در هیپوتالاموس ناکافی باشد، به منظور استفاده از حرکات ماهیچه‌ای برای تولید گرمای بیشتر، لرز آغاز می‌شود. هنگامی که تب متوقف می‌شود، برای تنظیم هیپوتالامیک در دمای پایین‌تر، فرآیندها برعکس می‌شوند، به طوری که قطر رگ‌های خونی افزایش یافته، لرزیدن و نیز تولید گرمای بدون لرز پایان می‌یابد و بدن برای سرد شدن و رسیدن به دمای پایین‌تر، عرق می‌کند.

لازم به ذکر است که هرچند تب با وارد کردن ارگان‌های بدن به افزایش تولید هورمون‌ها، آنزیم‌ها و گلبول‌های خون، گردش خون و تنفس سریع‌تر، باعث دفع مواد زائد و سمی از بدن می‌شود، اما برای بدن، یک روش پرهزینه برای مقابله با بیماری است، چراکه باعث متابولیسم سریع‌تر پروتئین‌ها، کربوهیدرات‌ها، ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌شود و نیاز بدن به انرژی را افزایش می‌دهد. بعلاوه، افزایش گرما و کاهش قطر رگ‌های خونی در تب، می‌تواند باعث افزایش فشار خون شود و تب بالاتر از 42 درجه سانتی‌گراد ممکن است باعث آسیب رساندن به مغز و نارسایی کلیوی شود. انواع مختلف تب از لحاظ الگوی تغییرات دمایی می‌توانند نشانه‌ای برای تشخیص نوع بیماری باشد.

تب ادامه‌دار: در این نوع تب درجه حرارت بدن در سراسر روز، بالا باقی می‌ماند و در 24 ساعت بیش از یک درجه سانتی‌گراد، نوسان نمی‌کند. این نوع تب در بیماری‌هایی مانند ذات‌الریه، تیفوئید (حصبه)‌، عفونت ناحیه ادراری، بروسلوز (تب مالت)‌ و تیفوس دیده می‌شود. به عنوان مثال در بیماری حصبه که عامل آن نوعی باسیل موسوم به سالمونلاتیفوزاست که می‌تواند از طریق آب‌های آلوده، غذاهای پخته نشده و ناقلان این بیماری انتقال یابد، تب تا حدی بالا می‌رود و برای یک یا 2 هفته باقی می‌ماند و سپس شروع به پایین آمدن می‌کند.

تب دوره‌ای یا متناوب: در این نوع تب، بالا رفتن دمای بدن تنها برای دوره مشخصی وجود دارد و سپس چرخه بازگشت به درجه حرارت طبیعی را پیدا می‌کند، مانند بیماری مالاریا که در نوعی از آن دوره 24 ساعته و در انواع دیگر آن دوره‌های 48 ساعته و 72 ساعته تب  وجود دارد.

تب نوسانی: در این نوع تب، دمای بدن در سراسر روز، بالاتر از حد طبیعی قرار دارد و در 24 ساعت، بیش از یک درجه سانتی‌گراد نوسان دارد. در نوعی بیماری التهابی عفونی در غشای داخلی قلب (آندوکاردیوم)‌ این نوع تب دیده می‌شود.

تب نوتروپنیک: این تب که در اثر کاهش نوتروفیل‌ها (گلبول‌های سفید)‌ و در نتیجه انتشار سریع عفونت باکتریایی ناشی از کاهش عملکرد سیستم ایمنی ایجاد می‌شود، معمولا نیاز به توجه فوری پزشکی دارد. همچنین این نوع تب در افرادی که شیمی‌درمانی را که بازدارنده سیستم ایمنی است، دریافت می‌کنند، شایع‌تر است.

تب هیپرپیرکسی یا تب بسیار بالا: در این نوع تب، دمای بدن به 5/41 درجه سانتی‌گراد یا بالاتر می‌رسد. این درجه حرارت بالای بدن، یک فوریت پزشکی به حساب می‌آید، چراکه ممکن است نشان‌دهنده یک بیماری نهفته جدی باشد. شایع‌ترین علت آن خونریزی داخلی جمجمه است. علل احتمالی دیگر می‌تواند شامل عفونت‌های ویروسی مانند سرخجه و سرخک باشد. گفتنی است هیپرترمی نمونه‌ای از بالا رفتن دمای بدن است که درواقع تب نیست و در اثر عللی مانند گرمازدگی، سندرم بدخیم نورولپتیک، تحریک‌کننده‌هایی مانند آمفتامین‌ها و کوکائین، سندرم سروتونین و واکنش‌های دارویی اتفاق می‌افتد و منجر به تولید گرمای زیاد در بدن می‌شود. در هر صورت، در این‌گونه موارد سرد کردن فوری بدن تا کمتر از 9‌/‌38 درجه سانتی‌گراد ضروری است.

از بیماری‌هایی که با تب همراه هستند، می‌توان به مخملک اشاره کرد. عفونت توسط باکتری‌هایی متعلق به گروه استرپتوکوک‌ها به وجود می‌آید. این بیماری بیشتر در زمستان و در بین افراد زیر 15 سال اتفاق می‌افتد و با لکه‌های قرمز پوستی همراه است. با وجودی که این بیماری، چندان خطرناک تلقی نمی‌شود، اما ممکن است بیماری‌های خطرناک‌تری مانند تب رماتیسمی و التهاب کلیه را به دنبال داشته باشد.

رماتیسم یک بیماری قلبی است که معمولا جوانان به آن مبتلا می‌شوند. متاسفانه این بیماری ممکن است منجر به صدمه جدی و دائمی به قلب شود. این بیماری که می‌تواند ژنتیکی نیز باشد، معمولا پس از یک عفونت استرپتوکوکی در گلو یا بینی یا بیماری مخملک به وجود می‌آید. علائم این بیماری معمولا زیاد نیست. تنها در موارد حاد ممکن است تب خیلی بالا باشد و مفاصل زانو و آرنج دچار تورم و درد شوند.

درمان تب: اقداماتی که می‌توان متعاقب مراجعه به پزشک و تشخیص علت تب انجام داد، استفاده از کمپرس‌های سرد روی پیشانی و زیر بغل و حمام آب ولرم برای یکنواخت شدن دمای بدن است. همچنین به بیماران توصیه می‌شود به اندازه کافی آب بنوشند، چراکه افزایش درجات تب می‌تواند با خطر کم‌آبی و کاهش سدیم خون همراه باشد. در مورد داروها نیز می‌توان گفت، ایبوپروفن ضد تب در کاهش تب کودکان، موثرتر از استامینوفن است و آسپرین در کودکان و نوجوانان به دلیل بروز سندرم Reye توصیه نمی‌شود.

فروغ فلاح‌زاده