موسیقی مرز جغرافیایی نمی‌شناسد

قبل از اجرای ارکستر رودکی، صبح یکشنبه، سر آخرین تمرین ارکستر حاضر شدیم و کارشان را از نزدیک دیدیم. رهبر ارکستر، نام و فامیلی غلط‌اندازی داشت؛ با این که می‌دانستیم نادر عباسی بیشتر درفرانسه اقامت دارد، اما فکر می‌کردیم ایرانی است. برای همین وقتی او را پشت صحنه دیدیم، به خیال آن که فارسی می‌داند، بی‌درنگ سر صحبت را با او باز کردیم، اما....

گزارش کامل تمرین ارکستر رودکی و حرف‌های مدیر و رهبر مهمان آن را با هم می‌خوانیم.

تمرینات گروه از ساعت 9 صبح در تالار رودکی آغاز شده است. گروه نوازندگان که عمدتا جوان هستند به سرپرستی نادر عباسی رهبر مهمان ارکستر رودکی مشغول تمرین هستند. نادر عباسی که پیش از این رهبر ارکستر فیلارمونیک قطر بوده، این روزها رهبری ارکستر رودکی را برعهده گرفته است. وی با حرارت چوب رهبری را تکان می‌دهد و با جدیت آخرین نکاتی را که نوازندگان باید رعایت کنند، گوشزد می‌کند.

بعد از تماشای بخشی از تمرینات گروه و در حالی که 50 نوازنده روی صحنه در حال تمرین با نادر عباسی هستند، پای صحبت آرش امینی، مدیر هنری ارکستر رودکی می‌نشینیم. نخستین سوالی که از او می‌پرسم درباره ضرورت شکل‌گیری ارکستری به نام ارکستر رودکی در کنار ارکسترهایی چون مهرنوازان، ملی و سمفونیک است. امینی می‌گوید: هر ارکستر را می‌توان از جنبه‌های مختلف مورد بررسی قرار داد. ضمن این که هر ارکستر دارای رسالت مخصوص به‌خود است.

وی ادامه می‌دهد: به عنوان مثال رسالت ارکستر ملی، اشاعه و گسترش موسیقی ملی است. این ارکستر می‌کوشد موسیقی قدیمی و ملی ایران را به همراه موسیقیدان‌هایی که در آن به فعالیت مشغولند برای مردم اجرا کند و آهنگسازان فعلی در این ارکستر، ملودی‌هایی که به نوعی میراث موسیقی کهن ایرانی به شمار می‌رود را با دیدگاه تازه‌تری زنده نگه می‌دارند.

امینی اضافه می‌کند: اگر قصد مقایسه باشد، ارکستر رودکی را باید با ارکستر سمفونیک مقایسه کنید. در واقع اهداف ارکستر سمفونیک با ما یکسان است و مثل آنها قصد داریم به اجرای موسیقی کلاسیک غربی و ایرانی بپردازیم.

این مدیر فرهنگی ـ هنری در واکنش به این پرسش که با این مشابهت آیا افزایش ارکسترهایی مثل رودکی ضرورت دارد یا خیر، پاسخ می‌دهد: به هرحال، تصور می‌کنم هرچه تعداد ارکسترها در ایران بیشتر باشد، تماشاگران بیشتری به کنسرت‌ها می‌آیند که این می‌تواند به ارتقای سطح ذائقه مردم کمک کند. ارکستر رودکی این هفته به اجرای کنسرت می‌پردازد و هفته آینده ارکستر سمفونیک برنامه‌های خود را اجرا می‌کند.

امینی توضیح می‌دهد: به بیان ساده‌تر، هرچه تعداد ارکسترها بیشتر باشد، به لذت مردم به همان میزان افزوده خواهد شد و از همه مهم‌تر این که موسیقی فاخر در کشور به‌نحو شایسته‌ای گسترش می‌یابد.

مدیر هنری ارکستر رودکی درباره تاریخچه این ارکستر نیز می‌گوید: ارکستر رودکی، بهمن سال گذشته به همت بنیاد فرهنگی ـ هنری رودکی با هدف جذب نوازندگان جوان و با‌استعداد و تجربه تاسیس شد. در واقع ارکستر رودکی قصد دارد ضمن اجرای برنامه‌های مختلف به پرورش این استعدادها نیز بپردازد. تصور می‌کنم این حرکت برای فارغ‌التحصیلان رشته موسیقی نیز مفید باشد.

امینی ادامه می‌دهد: از ابتدای امسال از من دعوت شد تا رهبر مهمان این ارکستر باشم. به این ترتیب، 30 و 31‌ اردیبهشت، کنسرتی به رهبری من برگزار شد. بعد از ماه مبارک رمضان هم از من خواسته شد تا مدیریت هنری این ارکستر را برعهده بگیرم.

از او درباره تجربیات و تحصیلاتش می‌پرسیم که توضیح می‌دهد: تحصیلات من در فرانسه در حیطه موسیقی، مدیریت هنری با گرایش ارکستر سمفونیک و اپرا بوده است. این رشته در دنیا رشته نوپا و جدیدی است، ضمن این که سازتخصصی من ویولن است و از 18 سالگی در ارکستر ملی به نوازندگی پرداخته‌ام.

این مدیر هنری، با اشاره به آن که در ایران، مسوولیت مدیریت هنری یک ارکستر هنوز به آن شکلی که باید جا نیفتاده است، می‌افزاید: آنچه در درجه نخست در هر ارکستری حائز اهمیت به شمار می‌رود، مساله داشتن برنامه‌ریزی مدون است.به نظرم این خیلی مهم است که بدانیم در یک ارکستر از کجا می‌خواهیم آغاز کنیم و به چه نقاطی دست یابیم.

وی اضافه می‌کند: زمانی که ارکستر رودکی به برگزاری یک آزمون برای جذب نوازندگان با استعداد پرداخت، من متوجه یک نکته شدم و آن این بود که با وجود آن که بیشتر نوازندگان به نواختن ویولن آشنایی کامل دارند، اما به اندازه کافی آهنگسازان بنام دنیا را نمی‌شناسند. این مساله درباره نوازندگان ایرانی در حالی اتفاق می‌افتد که در دیگر کشورها، نوازنده‌ها چندین قطعه از آهنگسازان مشهور جهان را از حفظ می‌زنند. حتی بسیاری از آنها به شکل کاوانس یعنی تکنوازی در یک ارکستر نیز مشغول هستند.

امینی با این حال تاکید می‌کند: تصور می‌کنم کسانی که به هدایت یک ارکستر می‌پردازند باید صرف‌نظر از تخصص، به رعایت کردن برخی موارد نیز بپردازند. به عنوان مثال، رپرتواری که در بهار و تابستان اجرا می‌شود با رپرتواری که در پاییز و زمستان قرار است اجرا شود، تفاوت دارد. مثلا رپرتواری که ما قرار است در تالار وحدت اجرا کنیم با رپرتواری که در فضای باز چهل‌ستون اصفهان اجرا می‌کنیم، فرق دارد.

مدیر هنری ارکستر رودکی با تاکید براین که یکی از اهداف این گروه، داشتن نگاهی نو به موسیقی است، تصریح می‌کند: به نظر می‌رسد طی سال‌های اخیر، ارکسترها بیشتر در وادی کلاسیک به اجرای برنامه پرداخته‌اند، اما ما قصد داریم به‌شکل امروزی‌تر و معاصرتری به اجرای برنامه پرداخته و از آثار کلاسیک مقداری فاصله بگیریم. ما قصد داریم در آینده شبی به نام شب مالر را در ارکستر رودکی اجرا کنیم و در این شب تمام قطعات این آهنگساز را اجرا کنیم.

او در پاسخ به این سوال که چطور شد از یک هنرمند غیرایرانی برای رهبری ارکستر رودکی استفاده کردید، می‌گوید: 28 نفر نامزد رهبری این ارکستر بودند که از آن میان نادر عباسی به این سمت انتخاب شد. او سال‌ها رهبری ارکستر فیلارمونیک قطر را برعهده داشته که در این مدت از نوازندگان معروف جهان دعوت به همکاری کرده است. در واقع او به دلیل داشتن تخصص زیاد و بالا بودن قابلیت در عرصه موسیقی به عنوان رهبر ارکستر انتخاب شده است.

دوباره به سالن برمی‌گردیم.گروه هنوز مشغول تمرین هستند و نادر عباسی به شکل خستگی‌ناپذیری در کنار گروه حضور دارد.

بعد از تمرین، گروه برای خوردن ناهار و استراحتی کوتاه آماده می‌شوند و نادر عباسی از سالن بیرون می‌آید. در این وقت است که فرصت را مغتنم می‌شماریم و به همراه عکاس برای گفت‌وگو به طرفش می‌رویم. در کمال تعجب می‌فهیم که او بر خلاف اسمش، اهل ایران نیست و ملیت مصری دارد.

او بعد از گذراندن دوره کنسرواتورای در قاهره برای ادامه تحصیل به ژنو و بعد از آن برای ادامه تحصیل در زمینه رهبری ارکستر به لیون فرانسه رفته است. او سال‌هاست که به شکل منظم، رهبری ارکستری در مارسی را به عهده دارد. از سوی دیگر، وی از جمله رهبران ارکستری است که طی این سال‌ها توانسته سطح ارکسترهایی را که با آنها کار می‌کرده، بالا ببرد و به نوعی ارتقا دهد. عباسی، ارکستر سمفونیک‌های متعددی را در دنیا رهبری کرده است. امینی توضیح می‌دهد که او نخستین رهبر ارکستر مسلمانی است که در این زمینه سابقه طولانی دارد و از این رهگذر با ارکسترهای جوان دنیا نیز همکاری‌هایی داشته است.

گفت‌وگو با نادر عباسی در اتاق مدیر هنری ارکستر رودکی انجام می‌گیرد. خیلی زود متوجه می‌شویم که او نه‌تنها یک هنرمند که یک معلم است و در طول فعالیت خود، همواره می‌کوشد به نوازندگان نکاتی را بیاموزد. به زبان انگلیسی دست و پا شکسته از او درباره نام و نام خانوادگی‌اش می‌پرسیم و از لابه‌لای حرف‌هایش این طور متوجه می‌شویم که اجداد او ایرانی و از مهاجرین به مصر بوده‌اند. او توضیح می‌دهد که در مصر، فامیلی مانند عباسی وجود ندارد. فامیلی‌ها به عنوان مثال یا العباس است یا عباس وی منتسب به این نام خانوادگی، یادگاری است که اجدادش از ایران به مصر برده‌اند.

زبان دست و پا شکسته وگاه مبهمی که بین من و نادر عباسی برقرار می‌شود، مرا وا می‌دارد از او درباره ایران بپرسم. عباسی می‌گوید: همیشه دوست داشته‌ام ایران را ببینم. بخصوص این که وقتی در کشورهای دنیا به اجرای کنسرت می‌پردازیم، بعد از اتمام برنامه می‌بینم تعداد زیادی ایرانی پشت در سالن ایستاده‌اند و فکر می‌کنند من ایرانی‌ام.

دراین میان، صحبت‌ها جنبه تخصصی‌تری به خود می‌گیرند و آرش امینی برای ترجمه حرف‌های عباسی به‌کمک‌مان می‌آید.عباسی درباره وضعیت موسیقی ایران توضیح می‌دهد: من از ایران 2 آهنگساز می‌شناسم. یکی رضا والی که در حال حاضر ساکن آمریکاست و ما در برخی کنسرت‌ها به اجرای قطعات او پرداخته‌ایم و دیگری شاهین فرهت. این را می‌دانم که سبک‌های زیادی در موسیقی ایران وجود دارد که می‌تواند دستمایه انجام فعالیت‌های درخشانی قرار بگیرد.

او در باره ارکستر رودکی هم می‌گوید: این گروه بزرگ موسیقی دارای ویژگی‌های زیادی است که بی‌تردید قابلیت فعالیت‌های گسترده‌ای را دارد؛ مشروط بر آن که فعالیت‌های ارکستر متوقف نشود و به شکل مداوم ادامه داشته باشد.

از عباسی می‌پرسیم آیا امکان همکاری بیشتر او با ارکستر رودکی در سال‌های آینده وجود دارد که او پاسخ می‌دهد: بستگی به این دارد که آرش امینی باز هم از من برای حضور دراین ارکستر دعوت به عمل آورد یا نه، اما کار کردن با سبک‌های مختلف و رهبر ارکسترهای مختلف می‌تواند به پیشبرد ارکسترها کمک کند. امیدوارم ارکستر رودکی نیز بتواند پیشرفت کند.

نادر عباسی در پاسخ به این سوال که آیا فکر می‌کند موسیقی ایران در حال حاضر به دروازه‌های جهانی نزدیک شده است، پاسخ می‌دهد: مردم دنیا از موسیقی ایران استقبال زیادی می‌کنند و موسیقی شما در مجامع بین‌المللی شناخته شده است، اما نباید یک نکته را فراموش کنیم که نه بتهوون متعلق به آلمان است و نه شوستوکویچ متعلق به روسیه. بلکه موسیقی مرز جغرافیایی ندارد و به دور از سلایق مختلف سیاسی می‌تواند در سراسر جهان با مخاطبان خود ارتباط برقرار کند.

آزاده صالحی/ جام‌جم