مردمان مهربان شهر انگور

برای رسیدن به ابهر 2 راه وجود دارد؛ جاده ترانزیت قدیمی‌ و اتوبان قزوین ـ زنجان. از هر راه که بیایید با دیدن باغ‌های انگور حومه شهر و همچنین تابلوهای خوشامدگویی که در پس‌زمینه همه آنها نقش انگور دیده می‌شود می‌فهمید که به ابهر رسیده‌اید.

اولین چیزی که در ابهر نظر هر تازه‌واردی را به خود جلب می‌کند شعری است که با خط خوش بر کاشیکاری طاق نصرت ورودی ابهر از سمت تهران نقش بسته است:

من آن شهدزا خاک زرپرورم ، به دامن فشاننده گوهرم

به آهستگی بگذر از من که من، گذرگاه فرزانگان، ابهرم

اگر هم از سمت زنجان به این شهر وارد شوید با میدان تمدن و ستون و مجسمه‌های بازسازی شده تخت‌جمشید و همچنین دانشگاه ابهر روبه‌رو می‌شوید. ابهر در گذشته اوهر گفته می‌شد و مردم محلی آن را ابر می‌گویند. آنچه که از کتاب‌ها و سخنان گذشتگان برمی‌آید این است که ابهر به معنای آب آسیاب است، چرا که رودی به نام ابهررود از میان شهر می‌گذشته و چرخ آسیاب‌های زیادی را به گردش در می‌آورده است. ‌این رود اکنون نیز جاریست و سبب سرسبزی شهر می‌شود.

ابهر در گذشته در مسیر کاروان‌هایی بوده که می‌خواستند به شهرهای قزوین، همدان و ری و بر عکس‌ به زنجان، تبریز و ایروان بروند. قابل توجه است که امروزه نیز در ابهر محله‌هایی به نام‌های دروازه ایشیگی و دَرْمَذَقانْ وجود دارد.‌ ابهر دارای زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل است و به جهت داشتن نقاط مهم و باارزش طبیعی، گردشگری و تاریخی قابلیت جذب گردشگران بسیاری را دارد. برای معرفی مکان‌های تاریخی و گردشگری شهرستان ابهر و بهتر شناسایی کردن آنها باید شهرهای زیرمجموعه ابهر را بشناسیم که عبارتند از: 2 بخش مرکزی و سلطانیه، 4 شهر: ابهر، هیدج، صایین قلعه و سلطانیه و 8 دهستان: ابهررود، حومه، درهجین، سنبل آباد، دولت آباد، سلطانیه، صایین قلعه و گوزلدره. از جمله جاذبه‌های تاریخی این شهرستان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

این گنبد در فاصله 45 کیلومتری ابهر قرار دارد و شما می‌توانید با اتومبیل شخصی خود یا مینی‌بوس‌هایی که هر نیم ساعت از ابهر به سمت سلطانیه حرکت می‌کنند به گنبد سلطانیه بروید.

گنبد سلطانیه، بزرگ‌ترین گنبد آجری دنیا و آرامگاه سلطان محمد خدابنده یا اولجایتو است. ساخت این بنا در سال 703 هجری آغاز شد و در سال 713 هجری به پایان رسید. بنای آرامگاه بسیار زیباست و با 8 مناره در دورتادور و تزئینات آجر و کاشی در خارج و داخل و نیز نقاشی‌های روی گچ و گچبری‌های روی سقف، در داخل بنا زیبایی آن دوچندان شده است. این بنا 8‌ضلعی بوده و در 2 طبقه (همکف، طبقه‌های یک و 2) و یک سردابه با کاربری آرامگاه ساخته شده است. قابل ذکر است که در کتیبه‌های مختلف بنا سوره‌های قرآن از جمله (سوره‌های اخلاص، الانبیا، مومنون و ملک)، نام‌های خداوند، نام‌ها و القاب پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) به چشم می‌خورد.

گنبد سلطانیه یکی از بناهای زیر نظر یونسکو ‌ و به عنوان هفتمین اثر ماندگار ایرانی به ثبت رسیده است.

مجموعه صخره‌ای معبد داش‌کسن در 16‌کیلومتری سلطانیه و 10‌کیلومتری روستای ویر، بالای ارتفاعات مشرف بر منطقه قرار دارد که از یادگارهای دوره ایلخانی در ایران محسوب می‌شود. معبد دارای پلانی چلیپایی است و هنر نقش‌های چینی و ایرانی را روی خود ماندگار کرده و زیبایی خاصی به بنا داده است.

از برجسته‌ترین و زیباترین نقش‌های دیده شده بر بدنه دیوارها می‌توان به نقش اژدهایی به درازای 5 متر و پهنای 5‌/‌1 متر اشاره کرد. ‌کشف این معبد خود داستان جالبی دارد که بیان آن خالی از لطف نیست. سال‌ها قبل و هنگامی‌ که باستان‌شناسان روی گنبد سلطانیه مطالعه می‌کردند؛ پس از کشف دیواره‌های برج و باروی سلطانیه برایشان این سوال پیش آمد که معدن استخراج این همه سنگ کجا بوده است؟ در پی یافتن این سوال به بررسی کوه‌های اطراف منطقه پرداختند و در پی یافتن این معدن سنگ به صورت تصادفی معبد اژدها نیز کشف شد. ‌از دیگر آثار تاریخی این شهرستان می‌توان به پل قدیمی‌ روی رودخانه ابهررود، مسجد جامع قروه، نگارخانه میرشهاب‌الدین، مسجد جامع ابهر و آرامگاه مولانا قطب‌الدین ابهری مشهور به پیر زهر نوش اشاره کرد.

آرامگاه ملاحسن کاشی از بناهای تاریخی دوره ایلخانان مغول بوده و در 5 کیلومتری شهر سلطانیه در دشت سلطانیه واقع شده است. بنای این آرامگاه هم 8‌ضلعی است که اضلاع بزرگ‌تر دارای ایوان‌هایی کوچکی هستند. ایوان‌ها 2 طبقه است و 2 پلکان در 2‌سمت شرق و غرب، رفتن به ایوان‌ها را میسر می‌سازد. در 2 جهت درگاه‌ها 2‌طاقچه کوچک دیده می‌شود که به احتمال بسیار برای روشن کردن شمع در آرامگاه بوده است. ‌در دوره فتحعلی‌شاه قاجار و حکومت پسرش عبدالله‌میرزا در زنجان، این آرامگاه مورد مرمت قرار گرفت و اشعاری به خط نستعلیق در داخل گنبد گچبری شده است. آرامگاه ملاحسن دارای گنبدی 3 پوش است که در معماری گذشته ایران سابقه نداشته است. لایه خارجی گنبد با کاشی‌های زیبای فیروزه‌ای مزین شده است. دور گنبد از خارج نام‌های «الله»، «محمد» و «علی» با کاشی در زمینه آجر کار شده است.

این آرامگاه منسوب به سلطان چلبی نوه مولانا، شاعر و عارف مشهور ایرانی و از بناهای دوره ایلخانی و سده هشتم هجری است. این بنا به فاصله یک کیلومتری گنبد بزرگ سلطانیه قرار گرفته است. کتیبه‌ای تاریخی در بنا دیده می‌شود که در آن ذکر می‌کند خانقاه بین سال‌های 657 تا 683 هـ .ق ساخته شده است. در ضلع شرقی خانقاه یک سری 9 تایی حجره به صورت قرینه روبه‌روی یکدیگر قرار گرفته‌اند.

دیوارهای خارجی بنا با آجرچینی بسیار زیبا پوشیده شده و بر زیبایی بنا افزوده است. آرامگاه دارای سردابی بزرگ است که مقبره سلطان چلبی به حساب می‌آید و دارای 3 بخش بیرونی، میانی و درونی می‌باشد.

قابل توجه است که این بنا جزو مجموعه‌ای گسترده و بزرگ شامل مهمانسرا، مدرسه، بیمارستان و... بوده است. ‌ از دیگر نکته‌های قابل ذکر این است که پس از حمله تیمورلنگ به ایران و تخریب بسیاری از شهرهای ایران از جمله شهر سلطانیه و نیز بر اثر مرور زمان و رویدادهای طبیعی و جوی تنها بقایایی از مجموعه چلبی اوغلی بر جای مانده است و بیمارستان، مهمانسرا، مدرسه و دیگر بناهای منسوب به آن بجز خانقاه و آرامگاه همه تخریب شده‌اند. چندی پیش در این بنا با انجام تغییرات و دادن کاربری جدید، هتلی تاسیس شد که دارای تمامی امکانات لازم برای اقامت بود‌ و توانایی جذب گردشگران بسیاری را داشت. متاسفانه این هتل که توسط بخش خصوصی راه‌اندازی شد نتوانست به کارش ادامه دهد و مجددا تعطیل شد.

این مسجد جامع که به مسجد جمعه نیز مشهور است، از بناهای تاریخی این شهرستان می‌باشد که در روستای قروه در 15 کیلومتری جاده ترانزیت ابهر به زنجان قرار گرفته است. روستای قروه دارای پیشینه تاریخی باارزش بوده و به غیر از این مسجد دارای قبرستانی تاریخی، خانه‌های صخره‌ای و چندین آسیاب سنگی ـ آبی است.‌ بنا دارای گنبدخانه و 2 شبستان شرقی و غربی است. ساخت این مسجد با 4 ایوان در 4 سمت مسجد به دوره سلجوقی سده پنجم هـ . ق بر می‌گردد. بنا دارای کتیبه تاریخی دیگری است که در آن تاریخ مرمت بنا 575 هـ . ق ذکر شده است. این کتیبه‌ها به همراه تزئینات گچبری زیبا و آجرچینی قابل توجه، مسجد جامع قروه را جزو بناهای شاخص دوره اسلامی‌ قرار داده است.

امامزاده اسماعیل از نوادگان حضرت علی(ع) بوده که آرامگاه ایشان در یکی از محله‌های قدیمی‌ ابهر به نام شناط قرار گرفته است.

بنای امامزاده از آجر ساخته شده و دارای تزئینات آجر و کاشی در دیوارهای خارجی است. تزئینات داخل آرامگاه عبارتند از گچکاری به همراه آینه‌کاری‌های بسیار زیبا. در دیوارهای خارجی و داخلی کتیبه‌های گوناگونی از نام‌های الله، محمد و علی و سوره جمعه دیده می‌شود. گنبد بنا نیز با کاشی‌های رنگارنگ تزئین شده است علاوه بر این امامزاده، شهرستان ابهر دارای جاذبه‌های مذهبی دیگری نیز می‌باشد که برخی از آنها عبارتند از امامزاده شاه زیدالکبیر، مسجد جامع ابهر و امامزاده یعقوب صائین قلعه.

علی پیرجماعت