گردش برای عبرت

البته می‌توان باتوجه به فرهنگ ما از آن به عنوان گردشگری عبرت یا تنبیه و آگاهی بخشی نیز یاد کرد این‌گونه خاص گردشگری بیشتر سفر به مکان‌هایی است که به نوعی در تاریخ آنها رویدادهای مرگبار و دردناک به همراه مصائب و فجایع انسانی یا طبیعی وجود داشته است. هدف اصلی این‌گونه از گردشگری، همذات پنداری و همدردی گردشگران با قربانیان و باز ماندگان آن حادثه است. اماکن و محوطه‌هایی که در گردشگری تاریک بیشتر مورد نظر قرار می‌گیرند، عبارتند از: قلعه‌ها، میادین جنگی، زندان‌ها، شهرها و اماکنی که براثر عوامل طبیعی مانند زمین لرزه، سیل و سونامی آسیب دیده‌اند.

در جهان مکان‌های بسیاری وجود دارند که امروزه به عنوان جاذبه‌های این نوع گردشگری معروف شده‌اند. از اماکنی که شاید شهرت بیشتری دارند و برای ما شناخته شده‌تر هستند، می‌توان به هیروشیما و ناکازاکی در ژاپن، چرنوبیل در اکراین و برج‌های تجارت جهانی آمریکا اشاره کرد که به دلیل همین ویژگی مورد توجه گردشگران زیادی قرار دارند. علاوه بر این موارد، اماکنی مانند زندان‌های قدیمی از جمله زندان آلکاتراز یا آوشویتس نیز از پتانسیل کافی برای جذب گردشگر بر خوردار هستند.

جزیره آلکاتراز در مرکز خلیج سانفرانسیسکو در کالیفرنیا واقع شده است و تا سال‌ها قبل به عنوان یک محدوده نظامی شناخته می‌شد و پس از آن نیز امن‌ترین زندان در جهان به شمار می‌رفت. این محل ۲۹ سال مکان نگهداری جنایتکاران حرفه‌ای از جمله آل کاپون، رابرت فرانکلین استرود و آلوین کارپیس بود.

امروزه این جزیره با نظارت آژانس پارک‌های ملی آمریکا، به مکانی تاریخی تبدیل شده و به عنوان بخشی از جاذبه‌های توریستی این ایالت در معرض دید همگان قرار می‌گیرد.

بازدیدکنندگان می‌توانند با استفاده از قایق به این جزیره سفر و از آن دیدن کنند. نمونه ملموس دیگری از این نوع گردشگری که بیشتر افرادی که به سوریه سفر کرده‌اند، آن را دیده‌اند، برنامه بازدید از بلندی‌های جولان در مرز سوریه و رژیم اشغالگر قدس و مشاهده خرابی‌های به وجود آمده ناشی از جنگ در ساختمان‌های مختلف و بیمارستان جولان است.

در حال حاضر این نوع گردشگری، گونه‌ای متفاوت و جذاب از گردشگری است. موضوعی که باید در این مقوله مدنظر برنامه‌ریزان و مسوولان گردشگری هر سرزمین قرار گیرد، استفاده از فرصت‌ها و جاذبه‌های منفی و مثبت هر رویداد است.

همان‌طور که مشاهده می‌کنید، این گونه خاص گردشگری در طول تاریخ بشر همواره وجود داشته اما برای اولین بار در میانه قرن نوزدهم، توماس کوک در انگلستان با سازماندهی جهانگردان و مسافرت به آمریکا برای بازدید از مناطقی که جنگ‌های داخلی آمریکا در آن روی داده بود، اولین گام‌های جدی را در اعتلای گردشگری تاریک برداشت؛ به طوری که پس از گذشت چند سال افراد سرشناسی مانند مارک تواین نویسنده مشهور آمریکایی به این موضوع علاقه‌مند شدند و در برنامه‌های بازدید شرکت کردند.

در دنیای امروز و ارتباطات گسترده جهانی، فناوری‌های مدرن به ما اجازه بازسازی رویدادهای گوناگون را به صورت مجازی یا بازسازی آنها می‌دهد و این تکنولوژی در بسیاری از محوطه‌های هدف گردشگران استفاده شده و بازدیدکنندگان می‌توانند پیش یا بعد از بازدید از محل، به صورت مجازی لحظات آن رویداد را تجربه کنند.

در کنار این فناوری‌ها، تاسیس موزه‌های مرتبط و نمایش اشیا و مدارک مربوط به آن رویداد نیز از دیگر امکاناتی است که می‌توان از آن بهره جست. در شهر تالین کشور استونی که زمانی تحت سلطه شوروی قرار داشت، زندانی با نام پاتاری وجود دارد که روزگاری بازداشتگاه مرکزی کا. گ. ب بود. این زندان سال 2002 تعطیل و به موزه تبدیل شد. زمانی که مسوولان تصمیم به تعطیل کردن زندان گرفتند، تمامی وسایل و تجهیزات به همان شکل باقی ماند، پوستر‌های روی دیوارها، سلول‌ها، آشپزخانه و تمامی نشانه‌های زندگی روزمره در یک زندان بدون تغییر حفظ شد و امروزه گردشگران هنگام بازدید از این محل با برشی متوقف شده از زمان گذشته روبه‌رو می‌شوند. روزنامه‌ها و نوشته‌ها و لباس‌های زندانیان در سلول‌هایشان، اتاق‌های اعتراف‌گیری و محل اعدام‌ها چنان تجسمی از واقعیت به بازدیدکنندگان القا می‌کند که بسیاری از آنها بی‌اختیار به گریه می‌افتند.

این نوع گردشگری در دهه اخیر بشدت مورد توجه کشورهای مختلف قرار گرفته است؛ به‌طوری که این رشته و عنوان در حال حاضر در بسیاری از مراکز علمی ـ پژوهشی دنیا مانند دانشگاه مرکزی لانگ شایر انگلستان به صورت آکادمیک مورد توجه و بررسی قرار دارد.

سوالی که شاید برای بسیاری از ما مطرح شود، این است که آیا این نوع گردشگری با توجه به تاثیرات روحی خاص که بر مخاطب می‌گذارد، برای همگان مناسب است یا خیر؟

برای پاسخ به این موضوع باید ویژگی‌های گوناگونی را بررسی کرد که بستگی مستقیم با مکان گردشگری، تاریخچه آن و میزان ارتباط فردی و فرهنگی فرد با آن دارد. به‌عنوان مثال نگرش یک فرد ژاپنی نسبت به بقایای هیروشیما و ناکازاکی، بدون تردید با یک بازدیدکننده خارجی متفاوت خواهد بود. در کل می‌توان چنین اظهار کرد که این یک موضوع شخصی است و نمی‌توان قاعده‌ای کلی برای همه ارائه کرد.

کارشناسان بر این باورند که بازدید از این اماکن به فرد اجازه می‌دهد تا تصور جامع‌تری نسبت به محیط اطراف و تاریخ داشته باشد و با دیدن فجایع و مصیبت‌های انسانی که بر اثر زیاده‌خواهی بشر پدید آمده، به اهمیت انسانیت و نوعدوستی و اخلاقیات بیشتر پی‌ببرد؛ همچنین با دیدن عظمت نیروهای طبیعی و قدرت‌های حاکم بر آن درس خداشناسی گرفته و فرصتی برای اندیشه در عظمت خلقت پیدا کند. در کنار این دو عامل می‌توان به هیجان انگیز بودن این‌گونه مکان‌ها اشاره کرد که انگیزه‌ای قوی برای بازدید از آنها در گردشگر ایجاد می‌کند.

از نکات منفی این نوع گردشگری هم می‌توان به مخاطره‌آمیز بودن آن بخصوص در مناطق جنگی اشاره کرد. برای مثال در سال‌های اخیر تعدادی از گردشگرانی که برای بازدید از مناطق جنگی به افغانستان یا کشورهای آفریقایی رفته بودند، کشته یا مجروح شدند.

احسان محمد حسینی