هویت، مهم‌ترین دغدغه بشر معاصر

هویت، امری مجازی و تخیلی نیست. هویت سالم، واقعی و قابل حس و لمس است و در یک بستر سالم رشد می‌کند. تردیدی نیست که در 50 سال اخیر، هویت محوری‌ترین موضوع دنیای هنر بوده است. این مهم که «از کجا آمده‌ام و آمدنم بهر چه بود؟» و بازیابی ریشه‌های هویت فردی و اجتماعی، بن‌مایه مهم‌ترین آثار تجسمی نیمه دوم قرن بیستم بوده است.

کنکاش‌هایی که هنرمندان در کنار فیلسوفان و اندیشمندان برای دریافت «من واقعی» در گوشه و کنار جهان انجام داده‌اند، گاه به کشف و شهودهای سرنوشت‌ساز نیز منجر شده است.

در واقع موضوع «هویت به روایت تصویر»، یک مفهوم جهانی به شمار می‌آید که بیش از همیشه به یک دغدغه بشری تبدیل شده است. نکته مهم‌تر در این میان، کنار هم قرار گرفتن آثار جوانان 17 تا 25 ساله ایرانی است که 11 نفر آنها در تهران و 5 نفر دیگر مقیم لندن هستند.

روایت هویت از این دو نگاه که هر چند ریشه و خاستگاه فکری شان شرقی و ایرانی است، اما از 2 بافت تربیتی و محیطی خاص برمی‌آیند، این بزرگ‌ترین رهاورد بازدید این آثار در گالری «راه ابریشم» است.

این 16 جوان به نوعی تقلید‌های کورکورانه، گرته‌برداری‌های غیراصولی و سوداگرانه در جامعه را ریشه آثار خود قرار داده و معنای هویت را در نسل پیشین و جوانان امروز به قضاوت نشسته‌اند. جوانان در این نمایشگاه هویت گذشته را در میان چین و چروک‌ها و پینه‌های دست و پای پیرزنان و پیرمردان جستجو کرده‌اند و همان طور که از تصاویر برمی‌آید، موفق هم شده‌اند.

این در حالی است که جوانان امروز دنیا دچار نوعی سردرگمی هویتی شده‌اند و نه‌تنها جامعه و پیرامون خود را درست نمی‌شناسند، بلکه خود و درون خود را هم موشکافی نمی‌کنند. بسیاری از آنان فقط با تغییر چهره و لباس می‌خواهند به هویت مورد علاقه خود دست یابند، در حالی که این امر جز با شناخت و آگاهی درست و دقیق از فرهنگ خودی صورت نمی‌گیرد.

در گذشته خانواده مهم‌ترین رکن تاثیرگذار روی سرنوشت افراد بود، در حالی که امروزه نقش جامعه در این عرصه پررنگ‌تر شده است. در زمانه‌ای که جوانان برای کار و تحصیل به شهرهایی غیر از زادگاه خود و حتی کشور‌های دیگری کوچ می‌کنند، خانواده‌هایی تک نفره شکل می‌گیرند که با خود، خانواده‌شان و جامعه پیرامونشان قهر می‌کنند. آنان پیله‌ای دور خود می‌پیچند و فرصت چندانی برای شناخت هویت خود نمی‌یابند.

وام گرفتن تکه تکه از فرهنگ‌ها و تلفیق آنها با هم به حتم تاثیر خوبی روی شخصیت و هویت اصیل او نخواهد داشت. نه‌تنها او را از هویت اصلی خودش دور می‌کند، بلکه مثال تقلید کلاغ از راه رفتن کبک را به یاد می‌آورد.

نمایشگاه حاضر در گالری راه ابریشم، این فقدان شناخت و تقابل‌ها را به تصویر کشیده و تفاوت دید 16 جوان ایرانی را که در تهران و لندن زندگی می‌کنند، به نمایش درآورده است.

«هویت» در ظاهر مبحث سهل و ممتنعی است، زیرا از یک سو به نظر می‌رسد تنها قرار است درباره خود بگویی و به بازشناسی خویشتن بپردازی، اما در واقع این امر به این آسانی‌ها دست نمی‌دهد و برای نائل آمدن به آن، تجربه و دانش بسیار نیاز است. بازخوانی این که جوانان در این نمایشگاه از چه دریچه‌ای می‌نگرند و خود را در مواجهه با اجتماعشان در چه موقعیتی می‌بینند بسیار قابل تامل است.

در میان عکس‌های حاضر در نمایشگاه، یکی از شرکت‌کننده‌ها تاثیرات ریز و در ظاهر بی‌اهمیت جامعه روی دختر شرقی معصومی را عکاسی کرده و دیگری هویت اصیل را در دست‌های ترک خورده و رنج کشیده پیرمردی جستجو کرده است یا آن که دختر جوانی با کنار هم قرار دادن شلوارهای جین تقریبا یکسان، انسان‌ها را فشرده و مشابه هم ارائه داده است.

«با یک نگاه کلی به عکس‌های به دیوار آویخته شده در گالری راه ابریشم می‌توان متوجه شد که عکس‌ها چندان هم آماتور نیستند. این 26 عکس در عین سادگی تصویری، توانسته در انتقال موضوع و بازنمایی فکری هنرجوی پشت‌دوربین موفق عمل کند».

این سخنان را مهرداد عسگری طاری، مدیر این پروژه هنری برای روشن کردن نقاط تاریک مجموعه به زبان می‌آورد. او معتقد است که تعاریف مختلفی درخصوص هویت و بحران آن ارائه شده که بیانگر اهمیت و پیچیدگی این مساله به عنوان یکی از چالش‌های انسان امروزی است.

عسگری حرف‌هایش را این گونه ادامه می‌دهد: به­ طورکلی حفظ تعادل میان وحدت با خویشتن و تعامل با پدیده‌­ها و مردم دیگر از نشانه­‌های احراز هویت محسوب می­شود.

به عقیده این هنرمند بدون خویشتن­پذیری و خودباوری، توازن برای احراز هویت برهم می­خورد. او ادامه می‌دهد: بنابراین افراد یا به رنگ دیگری درخواهند آمد یا در یک سردرگمی شخصیتی منزوی می‌­شوند.

نظریه‌پردازهای امور اجتماعی معاصر جهان نیز یکی از مشکلات پیش روی کشورهای در حال توسعه را بحران هویت می­‌دانند. وجه تمایز کشورهای توسعه یافته با کشورهای در حال توسعه موفقیت در بازسازی اسطوره‌­های بومی و تلاش برای بازپروری و زنده نگه‌داشتن سنت­‌هاست. اگرچه تمامی کشورها با تاثیر رسانه‌­ا‌ی برای همانند سازی هویتی روبه‌رو هستند، اما عدم شناخت افراد از خود و جامعه در کشورهای در حال توسعه باعث بروز تضادهای عمیق در یافتن هویت می‌گردد.

عسگری حرف‌هایش درباره این نمایشگاه متفاوت را این‌گونه به پایان می‌برد که در سال­های اخیر، عکاسان در کنار هنرمندان عرصه‌­های دیگر به این مهم پرداخته‌­اند و از هنر به عنوان یک واسطه برای ابراز نظرات و نمایش درونیات‌شان بهره جسته­‌اند که این نمایشگاه نیز بخشی از تلاش‌های جهانی در این راه است.