تبریز به‌‌روایت ژان شاردن

با هم سطرهایی از سفرنامه او را به تبریز می‌خوانیم.

آذربایجان شامل 2 قسمت شرقی و غربی است. ایرانیان بر این اعتقادند که آذربایجان از این جهت به این نام خوانده شده که جایگاه بزرگ‌ترین و معروف‌ترین آتشکده بوده و آنجا از آتشی نگهبانی می‌شده که از نظر زردشتیان نشان از فروغ یزدان داشته و موبد موبدان یا رهبر همه زردشتیان در آن می‌زیسته است.

تبریز 9 محله ‌و قریب 15 هزار دکان دارد. در ایران دکان‌ها جدا از خانه‌ها در کوچه‌های دراز و عریضی که مسقف است ساخته شده‌اند. این کوچه‌ها که غالبا در مرکز شهر بنا شده‌اند بازار نامیده می‌شوند. خانه‌ها بیرون بازار ساخته شده‌اند و تقریبا همه دارای باغچه می‌باشند. تبریز خانه‌های باشکوه و مجلل زیاد ندارد، اما آبادترین و بهترین بازارهای آسیا در این شهر می‌باشد. طول و وسعت بازارهای تبریز، زیبایی و ظرافت و عظمت گنبدهایی که روی بازارها را پوشانده، جمعیت کثیری که در این بازارها رفت و آمد می‌کنند، دکان‌هایی که انباشته از کالاهای متنوع است بیانگر آبادانی و شکوه شهر می‌باشند.

قشنگ‌ترین و خوش‌نما‌ترین بازارهای تبریز بازاری است که جایگاه خرید و فروخت مصنوعات گرانبها و انواع جواهر می‌باشد. این بازار قیصریه نام دارد. در این شهر حدود 300 کاروانسرا وجود دارد که بعضی از آنها چندان وسیع است که 300 نفر می‌توانند در آن سکونت اختیار کنند. قهوه‌خانه‌هایی که در آن چای می‌نوشند و قلیان می‌کشند. گرمابه‌ها و مسجدهای عظیمی که متناسب با دیگر بناهای با شکوه ساخته شده‌اند در این شهر فراوان است.

تبریز 250 مسجد بزرگ دارد. در انتهای شهر، در طرف مغرب، روی یک کوه کوچک زیارتگاه بسیار زیبایی است که «عین علی» یعنی چشم‌علی نامیده می‌شود. ایرانیان می‌گویند که حضرت علی داماد پیغمبر زیباترین مردانی بوده که در سراسر دنیا پا به عالم هستی نهاده است و هر وقت بخواهند زیبایی کسی را بستایند می‌گویند این عین علی است. این ساختمان زیارتگاه مردم تبریز است.

میان میدان‌هایی که من در شهرهای مختلف دیده‌ام میدان تبریز از همه وسیع‌تر است، حتی از میدان اصفهان نیز بزرگ‌تر می‌باشد.

کوشش بسیار کردم تا بدانم تبریز چقدر جمعیت دارد، اما موفق نشدم. به هر صورت می‌توان باور کرد که جمعیت شهر از 550 هزار نفر کمتر نیست، اما برخی از مردمان سرشناس و صاحب‌نام به من گفته‌اند که در این شهر بیش از یک میلیون و صد هزار نفر زندگی می‌کنند.

هوای تبریز سرد و خشک و کاملا سالم است، چنان که برای ناراحتی‌های ناشی از ناسازگاری هوا زمینه‌ای وجود ندارد.