سرمایه اجتماعی

اینها فرصت بسیار مناسبی را ایجاد کرده‌اند که به موجب آن احساس آرامش و امنیت و لذا ماندگاری، از جمله ویژگی‌های جامعه ما شده است.

از یک طرف جامعه ما صاحب اقوام و گروه‌ها و طبقاتی است که هر کدامشان با آداب و رسوم و شبکه‌های اجتماعی مختص به‌خود در بخش مشخصی از کشور، زندگی می‌کنند و از سوی دیگر صاحب دینی است که به ارتباط بین شبکه‌های اجتماعی آنان، وضعیتی تقدیسی و قابل احترام داده و آنها را عبادی می‌سازد.

جمله «هر کسی صبح کند و به فکر برادر مسلمانش نباشد، مسلمان نیست» ارتباطات تک تک افراد را طی شبکه‌های پیچیده‌ای، به همه هم مسلکان در جامعه ما پیوند می‌دهد و تکرار سفارش معصوم به رعایت اوضاع همسایگان، شرایطی را فراهم می‌آورد که گویی «همسایه از همسایه ارث می‌برد». به این جهت است که در اماکن عمدتا مذهبی ـ که تعداد آنها بسیار زیاد هم هست ـ کسی نسبت به دیگری تردید نمی‌کند. فضاهای معنوی و اخلاقی ناشی از حضور هنجارها و ارزش‌هایی که شبکه‌های ساده یا پیچیده اجتماعی جامعه را سرو سامان می‌دهند جملگی به کاهش هزینه‌های مبادله کمک نموده و جامعه ، هنگام بروز مشکلات یا حتی به گاه شادی و سرور ملی، احساس می‌کند که از کارایی بیشتری برخوردار شده است. در شبکه روابط اجتماعی ما، برخی از امور و پدیده‌ها که به «سیاست» معطوف هستند هم به استدلال «حق» بودن و هم به استدلال تکلیف بودن، عملیاتی می‌شوند و به این ترتیب مشارکت‌های وسیع سیاسی را شکل داده و موضوعیت می‌بخشند. کاری که به دفعات و فراوان در جامعه ما تکرار شده است. این جامعه، تجربه عضویت انسان‌ها در گروه‌های مختلف اجتماعی، انجمن‌های خیریه، صندوق‌های قرض‌الحسنه، سازمان‌های مردم نهاد متنوع در عرصه‌های گوناگون زندگی انسان، هیات‌های مذهبی و همکاری های خودجوش مذهبی را با خود دارد و کارهای بزرگی را به‌واسطه این عضویت‌های سازمانی یا غیرسازمانی به انجام رسانده و می‌رساند که اصولا هزینه‌ای بابت آنها پرداخت نشده است.

جامعه‌ای با این مختصات، واجد بیشترین «سرمایه‌ اجتماعی» است که حکایت از اعتماد قابل اعتنا بین مردم در جامعه طی شبکه‌های مختلف دارد. آنان به دلیل همین اعتماد، حتی خطر جنگ‌های بزرگی را از سرراه این کشور برداشته‌اند و کشور را با همدلی و اعتماد زایدالوصفی در قبال هجمه معاندان و دشمنان محافظت کرده و آن را از آسیب مصون داشته‌اند. البته قابل کتمان نیست که «سرمایه اجتماعی» مقوله متصلب و غیرمنعطفی نیست و بدیهی است می‌تواند در قبال پدیده‌ها و موضعگیری‌های روزمره، مشمول کمی و زیادی شود و در مورد ما هم همین است لیکن در مجموع و به استناد تاریخ، جامعه ما به لحاظ سرمایه اجتماعی از وضعیت خوبی برخوردار است و می‌تواند از این سرمایه، در طراحی و ساخت جامعه الگو برای خود، بهره فراوان ببرد.

دکتر حسن سبحانی