فوتبال در دروازه تلویزیون

اگر ورزش و سینما را به عنوان یک معیار و مرجع کلی‌تر به حساب آوریم در بین انواع ورزش‌ها، فوتبال و درمیان اصناف و مهارت‌های مختلف سینمایی نیز، بازیگری محبوبیت و خواهان بیشتری دارد.

در میان انواع برنامه های تلویزیونی نیز برنامه‌های ورزشی و فیلم و سریال‌ها بیشترین مخاطب را به خود اختصاص می‌دهند همچنان که بیشترین مصاحبه‌ها و عکس‌های مطبوعاتی نیز به این دو طیف اختصاص دارد. به عبارت دیگر این دو حرفه به موازات یکدیگر و در قیاس با هم مورد توجه بوده و در افکار عمومی مورد قضاوت قرار می‌گیرند. بازهم اگر بخواهیم از برنامه های تلویزیونی مثال بزنیم باید به برنامه نود و برنامه هفت اشاره کنیم که همواره با هم مقایسه می‌شوند.

البته خود برنامه‌های ورزشی تلویزیون را می توان توجه و پوشش رسانه‌ای به این ورزش دانست اما کمتر شاهد آن بودیم که فوتبال به موضوع یک سریال یا فیلم تلویزیونی قرار بگیرد. در یک سال اخیر شاهد پخش 2 سریال از تلویزیون خودمان بودیم که فوتبال و مسائل و حواشی آن را دستمایه کار خود قرار دادند. یکی سریال در مسیر زاینده‌رود ساخته حسن فتحی که در ایام ماه رمضان سال گذشته پخش شد و دوم سریال سه پنج دو است که از شبکه 5 در حال نمایش است. این دومی حتی در عنوان سریال و تیتراژبندی آن نیز از نشانه‌شناسی فوتبالی استفاده کرده است. در هر دو سریال، فوتبال بهانه درام قرار می‌گیرد تا برخی واقعیت های پشت پرده و حاشیه های فراوانی که این ورزش به همراه دارد به تصویر کشیده شود.

اگر ساختار و فرم روایت این دو سریال را معیار قرار دهیم باید آن را به دو ژانر طنز و ملودرام تقسیم کنیم. در مسیر زاینده‌رود، هم خود درام جدی بود و هم مسائل جدی و حساس مناسبات فوتبالی را دستمایه روایت خود قرار داده بود. در سه پنج دو اما ساختار طنز و کمدی معیار قرار می‌گیرد تا برخی نظرات و تحلیل‌های انتقادی درباره این ورزش و مسائل آن را مطرح کند. با این حال هر دو سریال یک وجه مشترک دارند و آن هم نقد مناسبات و بوِیژه اخلاق ورزشی و انسانی درباره فوتبال و مناسبات آن است. این مجموعه‌ها را می‌توان ترکیب و آشتی دو مقوله سینما و فوتبال و جزیی‌تر از آن بازیکنان و بازیگران دانست که توسط رسانه گسترده‌تری به نام تلویزیون اتفاق می افتد.

در واقع بازیگران تلاش می‌کنند از طریق زبان هنر و تصویر به بازنمایی بازیکنان پرداخته و بیش از این وضعیت فرهنگی ـ اقتصادی این ورزش جذاب را مورد نقد و بررسی قرار دهند. این البته قدرت رسانه‌ای مثل تلویزیون را می‌رساند که ‌‌می‌تواند از فوتبال سخن گفته و عیب و نقص‌هایش را برشمرد اما فوتبال از چنین امکانی برخوردار نیست. با این حال از منظر جامعه‌شناسی ارتباطات می‌توان به این موضوع پرداخت و خدمات متقابل ورزش و تلویزیون را تحلیل کرد. تلویزیون از سه منظر به ورزش به طور کلی و فوتبال به شکل خاص می‌پردازد: اخبار ورزشی، گزارش مسابقات ورزشی و برنامه‌های تحلیلی مثل نود یا ورزش و مردم. اینک با ساخت سریال‌هایی درباره فوتبال باید بخش نمایشی را نیز به کارکردهای تلویزیون در ارتباط با فوتبال اضافه کرد. سریال‌هایی درباره فوتبال دو کارکرد اصلی دارند. یکی ایجاد سرگرمی و قصه‌گویی که به عنوان مهم‌ترین کارکرد هر سریال تلویزیونی مطرح می‌شود، دوم نقد و آسیب‌شناسی این ورزش در بستر یک درام و موقعیت نمایشی که اتفاقا از حیث روان‌شناختی مخاطب می تواند تاثیرگذار بوده و به اصلاح و بهبود رفتارهای ورزشی در جامعه کمک کند.

اگر سریالی بتواند از سوژه فوتبال بخوبی استفاده کرده و جذابیت‌های دراماتیک داشته باشد از دو امتیاز مهم برای جلب مخاطب برخوردار خواهد شد؛ یکی خود قصه و جذابیت‌هایی که یک سریال از حیث مضمون و محتوی دارد و دوم خود سوژه. فوتبال و مناسبات و مسائل آن به خودی خود جذابیت داشته و سرشار از هیجان و التهاب و تعلیق است. اگر این ویژگی‌ها به کالبد یک قصه خوب نیز تزریق شود می‌تواند مخاطبان زیادی را پای تلویزیون بنشاند و از امکان بیشتری برای فرهنگ‌سازی یا اصلاح فرهنگ در این زمینه برخوردار شود. در واقع مخاطبان سریال‌های فوتبالی از دو دسته مخاطب برخوردارند؛ یکی علاقه‌مندان به فیلم و سریال و دوم دوستداران فوتبال. چه بسا کسی اهل فیلم و سریال دیدن نباشد اما به واسطه علاقه به فوتبال، به تماشای این سریال‌ها بنشیند. یا حتی ممکن است کسی که به فوتبال علاقه‌ای ندارد اما اهل فیلم و سریال دیدن است با تماشای این سریال به شناخت بیشتری درباره این ورزش رسیده و حتی به آن علاقه‌مند شود.

ساخت سریال سه پنج دو، فارغ از نقاط ضعف و قوتش نشان داده که سوژه‌های متنوع و متعدد زیادی برای سریال‌سازی وجود دارد که می تواند تکراری نبوده و قدرت جذب مخاطب را هم داشته باشد. این گونه سریال‌ها را می‌توان فعالیت‌های بین رشته‌ای دانست که به ترکیب و تلفیق هنرهای مختلف به خلاقیت و نوآوری دست می‌زند و فرصتی فراهم می‌کند تا تلویزیون ساحت‌های تازه‌تری از سریال‌سازی را تجربه کرده و البته رضایت مخاطب خود را نیز جلب کند.

سید رضا صائمی
جام‌جم