مستند ورزشی

مستند «قهرمانی» به کارگردانی احمد ضابطی جهرمی از مستندهای ورزشی کلاسیک و خوب ایرانی است که در ساخت مستند ورزشی بسیار می‌توان از آن آموخت. موضوع این مستند بیست و چند دقیقه‌ای، کشتی قهرمانی است و به طور خاص سی و سومین دوره مسابقه‌های کشتی آزاد بزرگسالان قهرمانی جهان را ـ که از 17 تا 20 شهریور 1377 در تهران برگزار شد ـ مورد توجه قرار داده است. با این حال فیلم جهرمی برخلاف نمونه‌های مشابه، صرفا مستندی خبری برای پوشش تلویزیونی مسابقه‌ها نیست؛ بلکه اثری است هنری که برای خود درونمایه، ساختار و نگاهی منحصر به فرد دارد. جهرمی در مستند کوتاه قهرمانی با سادگی هرچه تمام‌تر، ولی با خلاقیتی قابل تحسین، اثری خلق کرده که توجه جشنواره‌های جهانی را در پی داشته و به عنوان مستند برتر مورد تقدیر قرار گرفته است. فکرش را بکنید؛ مستند برگزیده یک جشنواره جهانی، مستندی ورزشی باشد که هیچ ابداع تکنولوژیک هم ندارد و فقط ماحصل تسلط سازنده‌اش بر هنر تدوین (اساسی‌ترین هنر در ساخت فیلم مستند) است. در فیلم قهرمانی، ورزش قهرمانی بهانه‌ای است برای به تصویر کشیدن روح وطن‌دوستی و ایمان و اعتقاد عمیق ایرانیان به مبدأ و منشأ وجود. کشتی در این اثر مستند، ارزشی نمادین پیدا کرده و همه جزئیات استنادی کار در جهت همین ایده ایفای نقش می‌کنند؛ جزئیاتی که کارگردان در رخ دادن آنها هیچ نقشی نداشته و همه کاملا واقعی و مستندند. هنر کارگردان در انتخاب آگاهانه و جورچینی هنرمندانه این جزئیات، رسیدن به کلیتی منسجم و هدفدار بوده است.

در تکمیل بحث، خوب است نمونه‌ای هم از مستند ورزشی غیرهنری ذکر کنیم. این نوع مستندها را بیشتر با نام کلیپ می‌شناسند تا اثر مستند؛ چراکه نه انسجام لازم را برای یک اثر هنری دارند، نه از نگاه هنرمندانه به واقعیت بهره برده‌اند و نه اصلا حرف مهمی برای گفتن دارند. «آبی استقلالی» به کارگردانی مهدی زریباف از جمله این مستندهاست؛ ترکیبی پراکنده از تصویر، کلام و موسیقی که هدفی جز تهییج و تحریک علاقه به یک تیم بخصوص را دنبال نمی‌کند.