جنگ و شهدا به زبان موزه

همه چیزهایی که در موزه‌ها جای می‌گیرند به نوعی «میراث منقول» تلقی می‌شوند و درست همین ویژگی، آنها را از دیگر میراث فرهنگی متمایز می‌سازد. با این وجود در این میان برخی از موزه‌ها به دلیل حس نوستالژیک و معناگرا بودن، رابطه‌ای قوی‌تر و عمیق‌تر با فرهنگ و باورهای مردم دارند و به این دلیل از جایگاه والاتری برخوردارند.

اما موزه جنگ و شهدا دو داستان متفاوت از هم دارند، شهبازی مدیر گنجینه‌های شاهد و ایثارگر در این باره به «جام‌جم» می‌گوید: موزه جنگ از موزه شهدا جداست و این دو متفاوت از هم هستند. بیشتر استان‌های کشور موزه‌هایی را به عنوان موزه شهدا و دفاع مقدس دارند. در حال حاضر نزدیک به 20 موزه شاهد وجود دارد که تنها 10 تا از این موزه‌ها فعال است و بقیه به تناسب اعتبارات در حال فعال‌سازی است.

اما از نگاه دیگر، عمده تفاوت موزه جنگ با موزه شهدا، در محتویات آن است. موزه جنگ، تاریخ دفاع را در دوره‌های گذشته به نمایش می‌گذارد و ابزارآلات جنگی، سند و دستورات از دوره‌های مختلف، تندیس رزم آوران عرصه جنگ، شهیدان شهیر و افتخارآفرین در تاریخ، آثار مرتبط با جنگ همچون فیلم، موسیقی؛ کتاب و... در آن قرار می‌گیرد.

اما موزه شهدا که عمر آن به بیش از سه دهه نمی‌رسد، داستان متفاوتی دارد؛ موزه شهدا یاد و خاطره هم‌عصران ماست. یکی از کارکردهای مهم موزه شهدا، پاسخ به پرسش‌های نسل امروزی است و از بزرگ‌ترین واقعه چند دهه گذشته روایت می‌کند؛ واقعه‌ای که تا ابد حدیث دلاوری و رادمردی‌های آن بازگو خواهد شد. تمام اشیای این موزه‌ها در نهایت سادگی هستند و همین به آن عمق بیشتری می‌بخشد؛ چیزهایی مثل کلاه و دست‌نوشته و حتی کیسه‌های شنی که رزمندگان روی هم می‌چیدند و در آن زندگی می‌کردند.

هر آن چیزی که متعلق به شهدا و یادآور خاطره آنهاست باید برای این نسل و نسل‌های بعد تا ابد حفظ و حراست شوند. در سال‌های اخیر و همراه با گسترش خانه موزه‌ها، خانه‌های شهدا نیز به منظور حفظ و پاسداشت یاد آنان در حال تبدیل شدن به موزه هستند. به گفته شهبازی، بنیاد شهید در صدد خریداری خانه‌های شهدا است تا آنها را به مراکز فرهنگی تبدیل کند. البته تعداد خانه موزه‌های شهدا زیاد است که از آن جمله خانه‌های آیت الله مدنی و شهید رجایی تبدیل به موزه شده‌اند.

شاید بتوان ادعا کرد در موزه شهدا به ویژه در موزه شهدای جنگ تحمیلی می‌توان یک مکتب را بازخوانی کرد، مکتبی معناگرا و شهیدپرور، مکتبی ملهم از دین مقدس اسلام و مکتبی....

به گفته شهبازی، موزه شهدا 3 دسته آثار دارد؛ آثار مربوط به شهدا، آثار هنری و آثار مرتبط با شهدا. به طور مثال یک کتاب که درباره شهیدی نوشته شده است، در بخش آثار مرتبط به شهدا قرار می‌گیرد. وسایل شخصی یک شهید نیز در بخش آثار مربوط به شهید خواهد بود و دست آخر آثار هنری که اغلب به صورت مفهومی کار شده است و با مفاهیم شهادت و ایثارگری در ارتباط است در بخش آثار هنری قرار دارد.

این آثار اغلب توسط هنرمندان درجه یک کشور طراحی و به موزه شهدا هدیه شده‌اند و تعدادی هم از سوی موزه شهدا و ارگان‌های مرتبط خریداری شده است.

گرچه آهنگ رشد موزه‌های شهدا و دفاع مقدس چندان مطلوب و پاسخگوی نیاز حال حاضر نیست، اما در سال‌های اخیر گام‌های بلندتری در این زمینه برداشته شده است که باید آن را به فال نیک گرفت. به گفته شهبازی اکنون به صورت مستقل در 16 استان کشور 21 موزه وجود دارد که از این میان شهر تهران دارای 3 موزه شهداست؛ یکی در چیذر، دومی در بهشت زهرا و موزه شهدا در خیابان طالقانی که مرکزیت دارد.

به گفته شهبازی، ساخت و ایجاد موزه‌های شهدا در استان‌ها یک ضرورت است؛ چون موضوع شهدا و دفاع مقدس یک سوال همیشگی برای نسل‌های آینده است و نسل امروز نیز در این موزه‌ها به دنبال پاسخ این پرسش‌ها هستند که چگونه شهدا به این مقام رسیده‌اند؟

اما نکته جالب این است که بدانید موزه‌های دفاع مقدس تنها به خود موزه یا خانه موزه محدود و محصور نشده است؛ بلکه در کنار آن باغ موزه‌هایی نیز وجود دارد که یکی از کارهای باارزشی است که شهرداری تهران به عنوان الگویی آن را اجرایی کرده است.

در حقیقت باغ موزه دفاع مقدس یک مجموعه ماندگار و جاودان است که برای ساختن آن از آخرین متدهای روز دنیا بهره گرفته شده است.

«باغ موزه دفاع مقدس اقدامی است که می‌تواند نقش به‌سزایی در تداوم فرهنگ دفاع مقدس و جبهه داشته باشد و نسل جدید را به‌خوبی با فضای دوران جنگ آشنا کند. باغ موزه دفاع مقدس، موزه‌ای نیست که همیشه ثابت باشد و اگر کسی یک بار به آنجا رفت دیگر برایش بازدید از موزه برای بار دوم یا بیشتر جذابیت نداشته باشد» این را قالیباف در آیین افتتاح باغ موزه دفاع مقدس بیان کرده است.

جنگ تحمیلی هنوز زوایای ناشناخته زیادی دارد و شاید تمام آن چیزی که امروز وجود دارد، پاسخگوی نسل‌های بعدی و حتی همین نسل کنونی نیز نباشد. «ما دنبال تفاهم‌نامه با میراث فرهنگی هستیم که با مشارکت آنها موزه‌های شهدا را در استان‌ها گسترش بدهیم.» این نوید را شهبازی داد.

شهرداری نیز پیگیر ساخت و راه اندازی موزه دفاع مقدس است که شامل باغ موزه دفاع مقدس خواهد بود. البته ستاد کل نیروهای مسلح نیز پیگیر راه‌اندازی موزه انقلاب ودفاع مقدس است.

باغ موزه انقلاب و دفاع مقدس ستاد کل نیروهای مسلح نیز هنوز در فاز مطالعاتی قرار دارد. علاوه بر آن «مقتل شهدای هفتم تیر» در خیابان مصطفی خمینی در محله سرچشمه در شرف ساخت است که مرکز فرهنگی شهدای هفتم تیر خواهد بود. این طرح در مرحله نرم‌افزاری است.

آنچه هیچگاه نباید از یاد برود این‌که هنوز زمزمه‌های دعا و تمنای وصال شهدا در کوی و برزن ایران به گوش می‌خورد. از این‌رو موزه شهدا و موزه دفاع مقدس، با سایر موزه‌ها تفاوت دارند. تفاوت در بیان، در معنا، در پیام و تفاوت در تمام آن چیزی که در این موزه‌ها به مخاطب الهام و القا می‌شود. در این موزه‌ها احساسات هر آدمی برانگیخته می‌شود.

فاطمه حامدی خواه