تنها یادگار توس

هارونیه در منطقه تابران که یکی از مناطق چهارگانه شهر توس است، واقع شده و تنها اثر برجای‌مانده از شهر باستانی توس است. به طور کلی معماری منازل در این شهر به صورت خانه ـ باغ بوده، همان‌گونه که خانه حکیم ابوالقاسم فردوسی بنا شده بود. البته با هجوم مغولان به نواحی مختلف خراسان، منطقه تابران نیز از این حملات بی‌نصیب نماند، اما بار دیگر در همان سال‌ها حیات دوباره یافت. تابران از جمله ولایاتی بود که مردمانش در برابر لشگریان تیمور پایداری کردند، اما این شهر بار دیگر سال 791 هجری چنان تخریب شد که برای همیشه سربلندی و شکوه گذشته را از دست داد و به تلی از خاک بدل شد و امروز از آن شهر پرآوازه تنها بقایای ارگ تابران، چند روستای کوچک و بنای‌ هارونیه برجای مانده است.

هارونیه عمارتی است آجری و 4 ضلعی، دارای اضلاعی نابرابر و سقفی گنبدی‌شکل که در سده هشتم هجری بنا شده است و در کاوش‌های باستانشناسی که سال 1354 در این منطقه صورت گرفت، مشخص شد که بنای آن در اصل روی آتشکده‌ای ساخته شده که متعلق به دوره ساسانی است. پیشینه این ساختمان از نظر کاربرد در پرده‌ای از ابهام است.

بر اساس باور عامه مردم زندان‌ هارون الرشید بوده و امام موسی کاظم(ع) نیز در زمان حکومت عباسی مدتی در آنجا زندانی بوده است که البته این بنا نه‌تنها از لحاظ معماری هیچ گونه شباهتی به زندان ندارد، بلکه بر اساس مستندات تاریخی نمی‌توان هیچ ارتباطی میان این ساختمان و‌ هارون‌الرشید خلیفه عباسی که اواخر قرن دوم هجری از دنیا رفت، برقرار کرد.

داخل بنا شباهت زیادی به اماکن مذهبی چون خانقاه و آرامگاه دارد و این‌گونه ساختمان‌ها بیشتر در دوره ایلخانان مغول رواج داشت. بخش‌هایی نیز به آن اضافه شده که مربوط به دوره تیموری است. از سوی دیگر چون امام محمد غزالی در توس به خاک سپرده شده و محل دقیق آن مشخص نیست، عده‌ای تصور کرده‌اند که شاید آرامگاه این عارف بزرگ باشد. به همین علت در مجاورت این بنا سنگ مزاری به یادبود وی نصب کرده‌اند.

در ضلع شمالی‌ هارونیه یعنی نزدیک به حجره‌ها محرابی زیبا با گچبری و مقرنس‌کاری دیده می‌شود که روی آن 4 بار در یک ردیف عبارت «الدنیا ساعه» نگاشته شده است که وجود همین کتیبه نشان می‌دهد آرامگاه‌بودن این بنا به واقعیت نزدیک‌تر است، چراکه این جمله را بیشتر در مقابر به کار می‌بردند. از دیگر ویژگی‌های ساختاری‌ هارونیه وجود چند بادگیر در گنبد آن برای عبور و تهویه هواست که سبب می‌شود در فصول گرم سال داخل عمارت هوایی مطبوع و نسبتا خنک جریان داشته باشد.