مستند داستانی

آلن روزنتال در توصیف این نوع مستند نوشته است: «در این نوع مستند کانون حقیقت کجاست و تا چه حد باورکردنی یا باورنکردنی است؟ در مستند داستانی، ظاهرا عرصه تازه‌ای گشوده می‌شود، عرصه‌ای که در آن روایت به شکل واقعیت و حقیقت نمایانده می‌شود.» همچنین لسلی وودهد، کارگردان فیلم مستند، این قالب را آخرین راه‌حل در کار مستندسازی دانسته و می‌گوید: «مستند داستانی روشی است برای ساختن چیزی که با دیگر اشکال مستند ممکن نیست، روشی برای بیان ماجرایی که ارائه آن با سایر اشکال مستند غیرممکن است.»

اما مستند داستانی تا چه حد می‌تواند به نفع داستان، وقایع تاریخی را دستکاری کند؟ محدوده داستان‌پردازی در مستند داستانی تا کجاست؟ آیا اصلا لازم است به رخدادهای واقعی وفادار باشیم یا این‌که هرگونه برداشتی از واقعیت و هر شکی از روایت مجاز است؟ دیوید بولتون، فیلمنامه‌نویس دراین باره توصیه‌های راهگشایی دارد: «شخصیت ساختگی ممنوع. نام ساختگی ممنوع. هر نوع ترفند نمایشی از نویسنده یا کارگردان که با واقعیت ناب و خالصی که از ثبت مکتوب رویداد به دست ما رسیده است، همخوان نباشد؛ ممنوع. برای ما مستند نمایشی، نوعی پژوهش ژورنالیستی است تا نمایش و روایت.»

از آنجا که در مستند داستانی دست مستندساز برای ساختن و جعل رویداد بسته است، آلن روزنتال مراحلی را برای اقدام به تولید این نوع مستند برشمرده که موارد نخستین آن عبارتند از:

1ـ تهیه فهرست: آماده‌کردن فهرستی از روند واقعی گسترش ماجرا با قید تاریخ، زمان‌ و شخصیت‌های درگیر آن،‌ نکاتی در مورد قالب و ساختار و رویکردهای احتمالی،‌ همه عناصری که در فرآیند تحقیق، ذهن را متوجه خود کرده‌اند. مواردی همچون اتفاق‌های جالب، شخصیت‌های دلپذیر و..

2ـ موضوع داستان: پس از تهیه فهرست باید سعی کنیم مرکزیت داستان را بیابیم، یعنی بفهمیم داستان درباره چیست و با آن تا کجا می‌توان رفت.

3ـ انتخاب شخصیت‌ها: در مستند داستانی از طرفی شخصیت‌ها را باید از عالم واقع انتخاب کرد و از طرف دیگر ما نیاز به «قهرمانی» داریم که بتواند قصه را پیش ببرد. بدین منظور گاه باید چند شخصیت را با هم ترکیب کنیم و گاهی اوقات، یک شخصیت را به چند شخصیت تقسیم کنیم. آخرین ترفند پیش‌رو هم خلق یک قهرمان خیالی خارج از حیطه واقعیت است که البته این ترفند را باید با احتیاط به کار برد؛ چراکه باعث به‌هم ریختن مرزهای واقعیت و خیال می‌شود و ممکن است تردیدهایی را در مورد سندیت کل فیلم ایجاد کند.