سینمای آزاد

از جمله این موارد، جنبش سینمای آزاد است که به طور خاص به بخشی از تاریخ مستند مربوط می‌شود که در آن مستندسازان انگلستان دست به تجربیاتی جدید در باب ساخت فیلم مستند زدند. آگاهی از این جنبش ما را با نوعی خاص از مستند که آن را سینمای آزاد (یعنی سینمای رها از قید و بندهای مرسوم مثل تماشاگر، گیشه، قواعد هنری کلاسیک و...) نامیده‌اند، آشنا می‌کند و این آشنایی می‌تواند زمینه‌ساز خلاقیت و نوآوری در زمینه تولید و ساخت فیلم مستند باشد چراکه اساسا فیلم مستند به دلیل عدم وابستگی‌اش به تماشاگر عام و عدم نیازش به بازگشت سرمایه در قالب فروش گیشه‌ای، جای تجربه بیشتری نسبت به فیلم داستانی دارد. پس اگر به سینمای داستانی نتوان اجازه آزاد بودن داد در عوض، سینمای مستند می‌تواند تجربی، آوانگارد و در یک کلمه، آزاد باشد.

آلن لاول و جیم هیلر در کتاب «پژوهش‌هایی در سینمای مستند» سینمای آزاد را این‌گونه معرفی می‌کنند: همچنان‌که عنوان این جنبش نشان می‌دهد، آزادی برای فیلمساز اندیشه اصلی و کانونی بود. «آزادی» در این زمینه دو معنی متفاوت اما مربوط به هم دارد: 1ـ این فیلم‌ها به این معنی آزادند که حرف‌هایشان کاملا شخصی است. 2ـ بیشتر این فیلم‌ها تاکنون خارج از چارچوب صنعت سینما ساخته شده‌اند. این بدان معنی بوده است که کارگردانان آنها توانسته‌اند دیدگاه‌های خود را، که گاه هم غیرعادی است، بدون تن دادن به قراردادهای فنی یا اجتماعی تحمیل شده بر کار در شرایط تجارتی، بیان کنند.

3 عامل اساسی را به عنوان اصول بنیادین در این نوع مستند نام برده‌اند: 1ـ آزادی برای فیلمساز 2ـ تفسیر جامعه معاصر توسط فیلمساز 3ـ ضرورت تعهد در کار فیلمساز و منتقد. در خصوص مورد سوم گفته‌اند منظور، شهامت هنرمند و منتقد در ابراز صریح ارزش‌هایی است که به آن ایمان دارند و نیز مبارزه در راه این ارزش‌هاست. یعنی این‌که سینمای آزاد اگرچه گونه‌ای مستندسازی رها از قیود مرسوم بود ولی این‌گونه نبوده که ولنگارانه باشد و آنارشیستی و بی‌قانون، بلکه برای خودش اساسنامه و اصول اخلاقی و حرفه‌ای مشخص داشت. پس شاید در کار مستند، آزادی بیشتری نسبت به کار داستانی داشته باشیم اما باید دانست که سینمای آزاد یا مستند شخصی و تجربی کوچک‌ترین نسبتی با روشنفکرمآبی و بی‌اعتنایی به ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی و بخصوص حرفه‌ای ندارد.