مردی در نقش‌های نامتعارف

چراغ سینمای اجتماعی که می‌تواند قهرمان‌ساز و ستاره‌پرور باشد، تقریبا در ایران خاموش شده است یا کور‌سوی آن نمی‌تواند برای مردم جذاب باشد. در چنین شرایطی برگ برنده دست تلویزیون است. آن هم زمانی که بهترین بازیگران را می‌توان در نقش‌هایی کاملا متفاوت در آثاری دید که بدون هیچ اغراقی می‌توان به آنها نام آثار برتر را داد. برای اثبات این ادعا، جای دوری نمی‌رویم و از قابل دسترس‌ترین سریال مثال می‌آوریم؛ سریال مختارنامه که مدتی است پخش آن از شبکه یک سیما آغاز شده است.

سریالی که در هر قسمت آن می‌توان یک یا چند بازی درخشان از بازیگران معروف و چهره ایرانی را دید. بعد از فریبرز عرب‌نیا، اکبر زنجان‌پور، مهدی فخیم‌‌‌‌زاده، فرهاد اصلانی و... حالا نوبت رضا کیانیان است تا با بازی درخشان خود در نقش «عبدالله بن زبیر»- والی مکه- بینندگان سریال مختارنامه را غافلگیر کند.

بازی کیانیان در نقش عبدالله بن زبیر را می‌توان از چند زاویه بررسی کرد. در نگاه اول آنچه کیانیان را در این نقش دیدنی کرده، نوع گریم اوست که چهر‌ه‌اش را کاملا از چهره واقعی او دور کرده است. تا پیش از این زیاد شنیده بودیم که اکبر عبدی چهره‌ای منحصر به فرد برای گریم دارد. بسیاری از گریمورها چهره او را مانند خمیری می‌دانند که در دست گریمور به هر شکلی در می‌‌آید؛ اما اکنون می‌توان نام رضا کیانیان را در کنار نام عبدی قرار داد. اولین بار کیانیان را با قیافه‌ای متفاوت در فیلم «روبان قرمز» دیدیم که نقش «جمعه» را بازی می‌کرد. گریمور در این فیلم سر او را از ته تراشیده بود و با انتخاب یک عینک پنسی برای او چهره‌اش را از حالت معمولی خارج کرده بود، اما گریم، زمانی معجزه خود را روی چهره کیانیان به نمایش گذاشت که این بازیگر در سریال «دوران سرکشی» نقش یک قاضی را بازی کرد. دوران سرکشی نشان داد که طراحان چهره‌پردازی می‌توانند برای کیانیان طرح‌هایی بزنند که در عین حالی که به او کمک می‌کنند نقشش را باورپذیرتر اجرا کند، چهره او را به گونه‌ای تغییر دهند که برای بیننده غافلگیر کننده باشد و او را دچار هیجان کند. کمال تبریزی که درسریال دوران سرکشی از گریم متفاوت برای کیانیان بهره برده بود، بعد از این سریال از این قابلیت کیانیان بیشترین استفاده را در سینما کرد و کیانیان را در فیلم‌های گاهی به آسمان نگاه کن، یک تکه نان و همیشه پای یک زن در میان است با چهره‌ها و گریم‌های مختلف به نمایش گذاشت.

اما کارگردانان تلویزیون هم تاکنون ایفای شخصیت‌های مختلفی را به کیانیان واگذار کرده‌اند که بازی در آنها مستلزم گریمی کاملا متفاوت بوده است. این تفاوت را در سریال «روزگار قریب» دیدیم که کیانیان در آن نقش آیت‌الله فیروزآبادی را بازی می‌کرد. گریم، چهره این بازیگر را به چهره واقعی آیت‌الله فیروزآبادی نزدیک کرد. البته پیش از این کیانیان را در نقش روحانی در سریال کیف انگلیسی دیده بودیم. اما نقشی که کیانیان در سریال مختارنامه بازی می‌کند او را از همه نقش‌هایش متفاوت کرده است. شاید خیلی‌ها کیانیان را در نماهای اولیه این سریال نشناختند و برخی هم او را از روی کلامش و نوع بیانش شناختند. بیان کیانیان هم ویژگی‌ خاص خود را دارد. او از این بیان بیشترین استفاده را در فیلم آژانس شیشه‌ای کرد. نقش او در این فیلم بیشتر بر کلامش استوار بود. سخنان او باید حاج کاظم را تحت تاثیر قرار می‌داد و کیانیان می‌دانست که در چنین شرایطی باید به گونه‌ای با کلمات بازی کند که بیننده را متاثر سازد تا تک تک کلمات او را به ذهن بسپارد. حالا همین تکنیک را در زمان بازی عبدالله بن زبیر هم می‌بینیم. او می‌داند که چگونه باید فاصله‌گذاری بین کلمات را در جملات خود رعایت کند تا هم برای مختار و هم به مخاطب حس اطمینان و تهدید را ایجاد کند. کیانیان نقش زبیر را چنان با قدرت بازی می‌کند که بدون اغراق می‌توان گفت که او این نقش را کاملا شناخته و با تحلیل آن را مقابل دوربین اجرا کرده است. فقط یک بازیگر با سواد و معلومات می‌تواند نقشی را که از 1300 سال پیش آمده برای بیننده امروز دیدنی و جذاب کند، به گونه‌ای که مخاطب سختگیر را نیز متقاعد کند که برای دیدن یک بازی خوب و با تکنیک سریال مختارنامه را تماشا کند.

کیانیان حرکات ویژه خود را دارد؛ حرکاتی که آنها را بیشتر با دستان و چشمان خود به نمایش می‌گذارد. او از این حرکات در بیشتر آثارش استفاده می‌کند و یکی از راه‌های شناخت او حتی در گریم‌های سنگین هم همین حرکات خاص است. برخی بازیگران می‌گویند زمانی که چهره گریم شده خود را در آینه گریمور می‌بینند به این نکته فکر می‌کنند که دیگر نباید خودشان باشند، بلکه باید شخصیتی باشند که او را در آینه می‌بینند و بعد از آن است که شروع به کشف آن شخصیت در درون خود می‌کنند. کیانیان یکی از تئوریسین‌های تکنیک‌های بازیگری در ایران است. او اعتقادی به این نکته ندارد که بازیگر باید با نقش زندگی کند. کیانیان می‌گوید بازیگر باید نقش را بشناسد و این ویژگی‌ها را در درون خود پیدا و تقویت کند. بیننده سریال مختارنامه، عبدالله بن زبیر را به عنوان یک شخصیت تاریخی که با اعتقادات شیعیان نیز همسو نیست، می‌بیند با او همراه می‌شود و داستان زندگی و نوع تفکرش را پیگیری می‌کند؛ چون بازیگری که نقش او را بازی می‌کند این قدرت را دارد که بیننده را پای بازی خود میخکوب کند. زمانی این اتفاق برای یک بازیگر رخ می‌دهد که برای او اجرای نقش به بهترین شکل ممکن مهم باشد. برای چنین بازیگری مهم نیست که در سینما بازی می‌کند یا در قاب کوچک تلویزیون، چون برای او طول و عرض قاب نمایش تصویر مهم نیست، او می‌داند که با عمق بخشیدن به نقش می‌تواند حتی در قابی کوچک، بزرگ باشد و بزرگ بدرخشد.

طاهره آشیانی 
گروه رادیو و  تلویزیون