توهّم یا واقعیت؟

هر یک از افرادی که این مناظر را از بعد بیرونی آن ـ نه زمانی که خود مسببش هستند ـ مشاهده می‌کردند نیز با حالتی ناشی از انزجار از این نوع برخورد هموطنانشان یاد کرده وآن را ناشی از توسعه‌نیافتگی کشورمی‌دانند.

کارشناسان دست به کار شدند و این نوع برخورد مردم با منابع کشور بویژه منابع انرژی را ناشی از یارانه‌هایی دانستند که به صورت بی‌رویه و بدون منطق به بسیاری از کالاها پرداخت می‌شود و سهم ملت نیز در هدر رفت آن به همان میزانی است که دولتمردان در عدم برنامه‌ریزی درست و اصولی و مدیریت منابع کشور دارند و این یادگار دوران جنگ است که همچنان سهم بسیاری از کالاهای مصرفی مردم بدون دقت به موضوع عدالت میان غنی و فقیر توزیع می‌شود‌بدون این‌که منابع هنگفت آن در توسعه زیرساخت‌ها و پیشرفت استفاده شود و سهمی‌ در باز کردن بسیاری از گره‌های اقتصادی و صنعتی کشور و تولید داشته باشد.

البته همه دولت‌های پس از انقلاب تلاش کردند تا سهم یارانه‌ای کالا‌ها را تا حدی هدفمند کرده و آن را کاهش دهند یا با انواع و اقسام برنامه‌ها و تبلیغات آموزشی مردم را در جریان میزان ذخایر مادی که درصد بسیار بالایی از آن هدر می‌رود، قرار دهند اما هرگز این هدفمندی از حد شعار به عمل تبدیل نشد و تبعات بسیار سنگین آن برای دولت‌ها اجرای این مساله را به تعویق انداخت.

دولت نهم و دهم از همان ابتدای استقرار خود به صورت ویژه بر طرح بزرگی به نام طرح تحول اقتصادی با الگوی پیشنهادی خود اصرار کرد که هدفمندی‌ یارانه‌ها یکی از فصول هفتگانه آن بود. امروز برنامه هدفمندی‌ یارانه‌ها به مرحله عملیاتی آن رسیده و این در حالی است که بسیاری از مداخلات اقتصادی و بعضا سیاسی، گاهی التهابات حتی طبیعی ناشی از هدفمندی‌ یارانه‌ها را افزایش داده یا آن را بحرانی‌تر جلوه می‌دهند.

برخی از افرادی که تا پیش از اجرای چنین طرح‌هایی‌ از تریبون‌های مختلف بر طبل بی‌توجهی دولت‌ها بر هدررفت منابع کشور کوبیده و اقتصاد کشور را بیمار و مجروح قلمداد می‌کردند و آن را به صورت جدی نیازمند جراحی می‌دانستند، امروز اجرای این طرح را موجب از بین رفتن حق اقشاری از مردم و ایجاد جراحت جدید در اقتصاد کشور دانسته و آن را یکی از ابزار هرج و مرز اقتصادی می‌دانند. برخی دیگر از گروه‌های ذی‌نفع در یارانه‌ای بودن کالاها و طرفدار ادامه همین روند فعلی نیز به همین نسبت برای عدم اجرایی شدن این طرح فعالیت کرده و پارازیت‌های زیادی را برای تخریب وجهه آن ایجاد می‌کنند.

اما این مداخلات سیاسی چه سهمی‌ در به خطر افتادن سلامت اجرای طرح هدفمندی‌ یارانه‌ها و به ثمر نشستن درست این طرح دارد؟

دکتر نورا ، عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس در این زمینه معتقد است: معمولا یکی از راه‌های رانت‌خواری چند نرخی بودن است و عواملی که در این باره دستی دارند قطعا توطئه می‌کنند که هدفمندی‌ یارانه‌ها اجرایی نشود، زیرا وقتی قیمت‌ها اصلاح شود دیگر رانت معنی خود را از دست می‌دهد. درتمام دنیا به اثبات رسیده که عوامل عمده ریشه فساد در هر کشوری همین چند نرخی بودن است و به همین دلیل عوامل ذی‌نفع، مخالف اجرای آن هستند.

دکتر نورا می‌گوید: وقتی نرخ‌ها اصلاح شود بخشی از کالاها با قیمت واقعی وارد شده و شفاف‌سازی واردات و صادرات صورت می‌گیرد، عواملی هم که در واردات نقش داشته‌اند و کالاهای یارانه‌ای را از طریق امتیازات خاصی وارد می‌کردند در مضیقه قرار می‌گیرند. این که امتیاز‌هایی وجود داشته باشد که چای و قند و شکر و... را اشخاص خاصی وارد کنند نوعی رانت است که در اصلاح قیمت‌ها از میان می‌رود و همین باعث حضور مداخله‌جویانه بر سر راه هدفمندی‌ یارانه‌ها شده و به پارازیتی برای به خطر افتادن سلامت اجرای موفق این طرح تبدیل می‌شود.

این عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس معتقد است بخشی از این امتیاز گیرندگان در بدنه دولت بوده و این امتیازات را برای بخش خصوصی می‌گرفتند یا از آن در بخش خصوصی استفاده می‌کردند.

فرهاد تجری، عضو کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس شورای اسلامی ‌در این باره می‌گوید: این طرح بزرگ با مقاومت‌های بزرگی هم در اجرا مواجه می‌شود که البته کلیت مسوولان عزمشان برای اجرای این طرح جزم است و مردم نیز به عنوان یک ضرورت ملی، آن را به صورت کامل احساس کرده‌اند. این عوامل مداخله‌گر افرادی هستند که برای حفظ منافع فردی و مالی خود به دنبال اخلال در مسیر اجرای این طرح هستند.

فرهاد تجری سهم این مداخلات را بیشتر اقتصادی می‌داند و می‌گوید: صبغه اقتصادی بیشتری برای این مداخلات لمس می‌شود. ولی در آینده نمی‌دانیم که به چه شکلی ممکن است پیش رود. در این فضا اگر کارشکنی‌هایی ایجاد شود بیشتر ممانعت‌ها در قالب منافع مالی است. تجری معتقد است یقینا هدفمندسازی یارانه‌ها باید امری فارغ از گرایشات و جنجال‌های سیاسی بوده و به دور از خط و ربط‌های سیاسی حرکت کند. اگر افرادی به خاطر مسائل سیاسی در اجرای این طرح مانع‌تراشی کنند، اقدام اشتباهی است و کسانی که منافع صنفی و گروهی و باندی خود را ارجح‌تر از منافع کشور می‌‌دانند، مرتکب آن می‌شوند. در اینجا رسالت رسانه‌ها و نشریات و خصوصا افراد مسوول در امر اطلاع‌رسانی بیش از پیش احساس می‌شود که بایستی تا جای ممکن این مساله را برای مردم توضیح دهند.‌

برخی معتقدند گروه‌های سیاسی داخلی در اجرای موفق و اظهارنظر آنها در چگونگی این طرح نقش بسیاری دارند. این گروه‌ها می‌‌گویند برخی هدفمند به دنبال ضربه زدن به اقتصاد کشور با نیات سیاسی هستند و در این راه حتی حاضرند منافع کشور را فدای منافع حزبی و سیاسی خود کنند. محمدرضا خباز، عضو فراکسیون اقلیت مجلس شورای اسلامی‌در این باره نظری کاملا متفاوت را ارائه می‌کند و معتقد است که این مساله نوعی توهم است: «با هر کار ریشه‌ای در هر کشوری عده‌ای مخالف هستند و این قابل انکار نیست، اما این را که ستادی تشکیل شده و در حال کارشکنی علیه هدفمندی‌ یارانه‌ها و موفقیت آن در کشور است قبول ندارم و این به نظر من نوعی توهم است. این که این ستاد را به افرادی که شاخص‌های این کشور هستند منسوب کنیم هم درست نیست، زیرا اگر چنین ستادی به این شکل به وجود آمده باشد وزارت اطلاعات باید آنها را دستگیر کند.»

خباز با این حال حضور مداخلات منفی و پارازیت‌های ناسالم بر سرراه اجرای این طرح را رد نمی‌کند و معتقد است در این که عده‌ای سودجو از بعد سیاسی نمی‌خواهند کشور ما رشد کرده و درصدد ناکامی ‌این طرح هستند، درست است و البته می‌توانند در داخل یا خارج از کشور باشند. در داخل کشور افراد سودجو که تنها به جیب خودشان فکر می‌کنند و افرادی که به دنبال گرفتن ماهی از آب گل‌آلود هستند همه زمان‌ها بوده و در حال حاضر هم هستند. این مجموعه در زمان جنگ هم که مردم نان خودشان را به جبهه‌ها می‌دادند، کالاهای اساسی مردم را احتکار می‌کردند. امروز اما باید ستاد تعزیرات و وزارت بازرگانی با آوردن مردم به صحنه این مشکل را برطرف کنند. خباز می‌گوید دولتمردان باید به مردم بقبولانند که این طرح به نفعشان است و باید برای اجرای آن به مسوولان کمک کنند. در زمان جنگ و انقلاب، منافقان مردم را در بازار تهران روزانه می‌کشتند، اما مردم به صحنه آمدند و قبل از نیروهای نظامی ‌طومارشان را برچیدند. البته مردم باور داشتند که حکومت حمایتشان می‌کند.

خباز راهکار این مساله را در گام نخست اطلاع‌رسانی درست و اصولی می‌داند و می‌گوید که این اطلاع‌رسانی با کمال تاسف بسیار پایین است. اطلاع‌رسانی رمز آرامش مردم است و دغدغه مردم را برطرف می‌کند و موجب همکاری مردم می‌شود.

این عضو فراکسیون اقلیت مجلس، مداخلات داخلی را صرفا اقتصادی و بدون رنگ و بو و مانع‌تراشی‌های سیاسی عنوان می‌کند و می‌گوید: در آن سوی مرزها اما سهم این مداخلات سیاسی است و کشورهایی که دشمنی‌شان برای ما در هر لحظه وجود داشته و دائما قطعنامه نقض حقوق بشر صادر می‌کنند، شرایطشان سیاسی است و آنها می‌خواهند که نگذارند این طرح موفق به سرانجام برسد. آنها از کاری که دولت و مجلس به اتفاق هم شروع کرده‌اند و آثارش متوجه خود مردم می‌شود ناراحتند و می‌خواهند این اتفاق رخ ندهد. به گفته خباز، خارجی‌ها درصدد به زمین زدن دولت در اجرای این طرح هستند و می‌خواهند با اختلال در آن، بر مردم رعب و ترسی حاکم کنند تا برای این کار آماده نشوند.

خباز می‌گوید: ‌ظاهر این مساله سیاسی است ولی باطن آن اقتصادی است. بنابراین مردم باید با این طرح همکاری کنند و این مداخلات را نباید به گروه‌های سیاسی داخلی خاصی وصل کرد. من یک نفر از گروه‌های درون نظام را سراغ ندارم که نظام را قبول داشته ولی این طرح را قبول نداشته باشد. من یک اقتصاددان از هریک از جناح‌های سیاسی سراغ ندارم که با این طرح مخالف باشد.‌

به گفته این نماینده مجلس، هدفمندی‌ یارانه‌ها یک قانون است و باید با تمامی‌ توان آن را بدرستی اجرا کرد و از اعمال سلیقه و انجام خلاف قانون در آن بپرهیزیم تا با کمترین خسارت این قانون اجرایی شود.

به نظر می‌رسد سهم این مداخلات و میزان تاثیرگذاری آن بر اجرای طرحی که یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین الزامات اقتصادی کشور است را می‌توان با افزایش سهم کارشناسی اجرای این قانون و اطلاع‌رسانی درست آن برای مردم‌ بخوبی مدیریت کرد تا هم اجراکنندگان بیش از حد بر کامل بودن ابعاد این طرح غره نشوند و هم مردم با آگاهی کامل از نوع و اثرات اجرای آن در اقتصاد کشور با این طرح همراهی کنندو سهم عوامل مداخله‌جو و پارازیت‌های ناسالم اقتصادی را بر سلامت اجرای هدفمندی‌ یارانه‌ها تا حد امکان تقلیل دهند.