چشم‌انداز 20 ساله مکه مکرمه

بسیاری از مسلمانان تصوری از آن آینده مکه ندارند و براساس تصورات امروزین‌/‌یا دیروزین خود از شهر‌/‌موزه دینی به این طرح به مانند طرح‌های قبلی توسعه مسجدالحرام نگاه می‌کنند. طرح توسعه قبلی در دوران ملک فهد که با هدف توسعه فضای عبادی و نه توسعه شهری اجرا شد محصول اندیشه مهندس محمد کمال اسمعیل ـ بارزترین معمار تاریخ معاصر مصر ـ (مصاحبه با او) و اجرای شرکت مقاطعه‌کاری بن‌لادن بود. اگر چه در تبلیغات سعودی در جهان اسلام بر توسعه 400 هزار متر مربع در فضای باز حرم و 380 هزار متر طبقات زیرزمینی به منظور رفاه هر چه بیشتر حاجیان و عمره‌گزاران در این طرح تاکید می‌شود اما دقت در طراحی، شیوه توسعه شهری و نمادهای معماری در این دورنما، سوالات جدی و مناقشه‌برانگیزی را درباره آینده هویت شهری به نام مکه و مکان مقدسی به نام مسجد الحرام مطرح می‌کند که نمی‌توان به هیچ رو از کنار آن به‌سادگی گذشت.

معنویت حج ناشی از چند عامل کلیدی است. مهم‌ترین عامل حافظه تاریخی مسلمانان و احساس پای‌نهادن بر?ردپای قهرمانان توحید است. عامل دوم بازنمایی حافظه تاریخی در قالب اماکن مقدس است. کالبد جغرافیایی موید و مکمل حافظه تاریخی است. راز ضرورت حفظ بافت تاریخی در مباحث میراث فرهنگی در این هم‌افزایی هویتی ریشه دارد. زدودن فضای تاریخی با بهانه افزایش کارآمدی مکانی در مورد اماکن تاریخی عموما، در مورد اماکن مذهبی خصوصا و در مورد اماکن مرتبط با مناسک دینی به طور اخص مصداق اتم نقض غرض است.تاریخ زدایی از جغرافیا و جغرافیازدایی از تاریخ در اماکن مقدس، کارکرد هویت‌بخش مناسک مذهبی در این مکان‌ها را نابود می‌کند. تصور نقطه‌ای از اماکن مذهبی، روح مناسک را به‌جسم آن تقلیل می‌دهد.

در افق 1450 مکه شهری است که محور توسعه آن توریسم دینی در مفهوم ما بعد تجددی است. کالبد شهر به دور مسجد الحرام شکل می‌گیرد اما زندگی شهری فوق مدرن است. در طرح جدید هدف ایجاد تحول بنیادین در شهر و تبدیل مفهوم نمادین شهر مکه به یک مارک تجاری است (City Branding) در این فرآیند مکه شهر برج‌های بلند به سبک شیکاگو، نیویورک و ابوظبی می‌شود که مسجد الحرام نه محور آن بلکه فقط میدان مرکزی آن تلقی می‌شود.

اگر نگاهی بافتاری به ترکیب مسجد و شهر داشته باشیم این مسجد نیست که شهر را معنا می‌کند بلکه این بافت جدید و رفاه‌گرای شهر است که مناسک حج را به کارناوالی نیمه مذهبی ـ نیمه‌تفریحی تبدیل می‌کند.

آنچه در اسلام دارای فضیلت است خدمت به حجاج است نه تغییر مفاهیم بنیادین و کیفیت حج برای گسترش کمیت یا حتی رفاه حاجیان.