پرداخت سود یا سرمایه‌گذاری

یکی از مهم‌ترین شاخص‌های توسعه، توزیع عادلانه ثروت و در‌آمد بین افراد جامعه است. طی دهه‌های گذشته، دولت‌ها برای دستیابی به اهداف توسعه و حداکثر کردن رفاه اجتماعی، شرکت‌های دولتی متعددی را ایجاد کرده‌اند، ولی بروز مشکلاتی در این زمینه نظیر عملکرد نامطلوب اقتصادی ـ مالی این شرکت‌ها، نبود توجیه فنی اقتصادی و مالی برای دخالت دولت در برخی از فرآیندهای تولید و محدودیت مالی ـ اقتصادی دولت برای اداره و تصدی فعالیت‌ها، اجرای سیاست خصوصی‌سازی در بخش شرکت‌های دولتی را اجتناب‌ناپذیر کرده است.

در کشور‌های مختلف برای اجرای این سیاست، روش‌های مختلفی دنبال شده است. در کشور ما نیز دولت در این خصوص در‌حال واگذاری درصدی از سهام شرکت‌های دولتی در قالب طرح توزیع سهام عدالت به بخش زیادی از افراد جامعه و اقشار کم در‌آمد است. هدف از اجرای این طرح، علاوه بر خصوصی‌سازی مردمی، جلوگیری از ایجاد شکاف‌های درآمدی میان اقشار مختلف جامعه و کمک به توزیع عادلانه‌تر مالکیت، ثروت و در پی آن در‌‌آمد در کشور عنوان شده است.

با در نظر گرفتن چنین نکته‌ای که این طرح با جدیت تمام در سراسر کشور در حال اجراست، در‌حال حاضر پرداختن به نقاط قوت یا ضعف آن جایگاهی ندارد. اما با این حال سعی می‌شود با استناد به مصوبات و آیین‌نامه‌ها، وضعیت پرداخت سود آن به اختصار مورد بررسی قرار گیرد.

واگذاری سهام عدالت و اهداف آن: به‌دنبال ابلاغ سیاست‌های کلی اصل 44 قانون اساسی از سوی رهبر معظم انقلاب به سران قوا، رئیس‌جمهور طی نامه‌ای به رهبر معظم انقلاب اسلامی، خواستار تخصیص بخشی از سهام شرکت‌های قابل واگذاری موضوع سیاست‌های کلی اصل 44 قانون اساسی به اقشار کم‌در‌آمد جامعه شد. رهبر معظم انقلاب نیز در تاریخ 12/4/1385 با اختصاص حداکثر 40 درصد از سهام شرکت‌های صدر اصل 44 قانون اساسی به شرکت‌های سرمایه‌گذاری استانی متشکل از تعاونی‌های شهرستانی در قالب سهام عدالت به‌صورت اقساطی به مردم موافقت کردند. البته این حکم، در مورد دو دهک پایین درآمدی، 50 درصد تخفیف در قیمت سهام‌ واگذاری موضوع سهام عدالت با دوره تقسیط 10 ساله را مجاز کرده است. همچنین در این حکم، رهبر معظم انقلاب بر شناسایی افراد واقع در دو‌ دهک پایین درآمدی از طریق ساز‌‌ و ‌کار‌های علمی دقیق تأکید کرده‌ و روستاییان را مورد توجه ویژه قرار داده‌اند. ضمناً ایشان تأکید کرده‌اند، اجرای این طرح نباید موجبات افزایش یا تداوم تصدیگری‌های دولت در شرکت‌‌های مشمول واگذاری گردد و نیز لازم است قیمت سهام در بورس تعیین شود. در اصل، طرح واگذاری سهام عدالت به‌عنوان روشی برای تحقق یکی از راه‌های خصوصی‌سازی در عین رعایت عدالت اجتماعی است.

روش اجرای طرح توزیع سهام عدالت نیز به این ترتیب است که سازمان خصوصی‌سازی، سهام قابل واگذاری مصوب دولت (حداکثر تا سقف 40 درصد از مجموع ارزش سهام بنگاه‌های قابل واگذاری در هر بازار موضوع گروه 2 ماده (2) قانون اجرای سیاست‌های کلی اصل 44 قانون اساسی) را براساس مصوبه هیات واگذاری به شرکت‌های سرمایه‌گذاری استانی متناسب با تعداد سهامداران شرکت‌های تعاونی عدالت شهرستانی هر استان واگذار می‌کند.

البته شرکت‌های مورد واگذاری باید فقط از شرکت‌های پذیرفته شده در بورس باشند و مبنای قیمت‌گذاری سهام این شرکت‌ها نیز بهای فروش نقدی سهام غیر‌بلوکی است. ضمناً سهام مورد واگذاری بابت مشمولان دو دهک پایین درآمدی شامل احتساب 50 درصد تخفیف در بهای واگذاری و به‌صورت اقساط 10 ساله است و مشمولان دهک‌های سوم الی ششم نیز صرفاً از مزایای تقسیط حداکثر 10 ساله واگذاری سهام برخوردار خواهند بود. ذکر این نکته نیز ضروری است که سازمان خصوصی‌سازی از طریق انعقاد قراردادی با شرکت‌های سرمایه‌گذاری استانی که ضمانت اجرایی لازم در آن پیش‌بینی شده است، نسبت به فروش سهام متعلق به دولت و شرکت‌های دولتی به این شرکت‌ها اقدام می‌کند.

شناسایی مشمولان: آمار و اطلاعات حاکی از آن است که در مرحله اول مددجویان نهادهای حمایتی (کمیته امداد امام خمینی (ره)، سازمان بهزیستی و...)، در مرحله دوم روستاییان و عشایر، در مرحله سوم شاغلان و بازنشستگان، در مرحله چهارم ایثارگران و در مراحل بعدی، زنان کارگر سرپرست خانوار، خدام مساجد و امامزاده‌ها و... برای دریافت برگه‌های سهام عدالت شناسایی شده‌اند که طی این مراحل، مجموعا اطلاعات 50 میلیون و 392 هزار و 533 نفر مشمول دریافت شده‌ که از این تعداد، برای 43 میلیون و 89 هزار و 453 نفر مشمول، دعوتنامه صادر و بین تمامی آنها توزیع شده است. البته از تعداد دعوتنامه‌های توزیع شده، تنها 38 میلیون و 150 هزار و 67 نفر یعنی حدود 5/88 درصد از مشمولان در تعاونی‌های عدالت شهرستانی ثبت‌نام کرده‌اند.

واگذاری سهام عدالت: آمار و اطلاعات حاکی از آن است که درصدی (بین یک تا 50 درصد) از سهام تعداد 56 شرکت مورد واگذاری در طرح مزبور به سهام عدالت اختصاص یافته است. ذکر این نکته ضروری است که علی‌رغم تکلیف ماده (5) آیین‌نامه اجرای توزیع سهام عدالت، مبنی‌بر این‌که شرکت‌های واگذار شده در این طرح فقط از شرکت‌های پذیرفته شده در بورس تعیین می‌شوند، اما مشاهده می‌شود که بازار عرضه تعداد 27 شرکت از شرکت‌های واگذار شده، غیر‌بورسی بوده است؛ بنابراین در این خصوص قیمت‌گذاری سهام شرکت‌های واگذار شده در طرح توزیع سهام عدالت مغایر با قوانین و مقررات بوده است.

پرداخت سود سهام عدالت: آمار و اطلاعات مربوط به پرداخت سود سهام عدالت نشان می‌دهد از تعداد 56 شرکت واگذار شده، برخی از آنها سودده بوده‌اند، بنابراین از بابت سایر شرکت‌ها، سودی به سهام عدالت تعلق نگرفته است. اکثر شرکت‌های سودده نیز در بعضی از سال‌های مورد بررسی به سهام عدالت سود پرداخت نکرده‌اند. همچنین از میان شرکت‌های سودده، تعداد 41 شرکت علاوه‌بر پرداخت مقداری سود سهام عدالت، دارای مانده بدهی بابت پرداخت سود سهام مذکور هستند.

واقعیت این است که مجموع سود متعلق به سهام عدالت در شرکت‌های واگذار شده برابر 42 هزار و 250میلیارد ریال بوده است که از این میزان تاکنون 22 هزار و 422 میلیارد ریال به سهام عدالت پرداخت شده و مبلغ 19 هزار و 626 میلیارد ریال نیز بابت طلب سهام عدالت از شرکت‌های سودده باقی‌مانده است. البته معادل 8/201 میلیارد ریال نیز بابت سود سهام عدالت از شرکت‌های واگذار شده وثیقه دریافت شده است.

گفتنی است در طول سال‌های 1385، 1386، 1387 و 1388 پرداخت سود سهام عدالت بر خلاف احکام قانون تجارت بوده است. زیرا طبق قانون تجارت، سود شرکت‌ها در هر سال باید حداکثر تا پایان اسفندماه سال بعد به سهامداران پرداخت شود، اما در پرداخت سود سهام عدالت به سهامداران این‌گونه عمل نشده است، زیرا علی‌رغم مهلت قانونی مذکور در قانون تجارت، هنوز بخشی از سود سهام عدالت در سال‌های 1385 الی 1388 به صورت طلب باقی مانده که هنوز به سهامداران پرداخت نشده است.

در مجموع میزان این مطالبات برابر 4/19626 میلیارد ریال است که عمدتاً مربوط به شرکت‌های زیر مجموعه وزارت نفت است، زیرا شرکت‌های زیر مجموعه وزارت نفت بیشترین بدهی را به سهامداران عدالت دارند. البته دلیل اصلی عدم پرداخت سود سهام عدالت توسط شرکت‌های زیرمجموعه وزارت نفت را نیاز مالی برای سرمایه‌گذاری در طرح‌های توسعه‌ای این حوزه می‌توان عنوان کرد.