کاربر را جدی بگیرید!

نخست این‌که اگر پروژه‌ای منبع‌باز باشد، قابلیت سفارشی‌سازی آن به‌سادگی ممکن است و به‌همین دلیل می‌توان مشکلات کمتری در استفاده از آن داشت و قابلیت‌های آن را بیشتر کرد. دومین قابلیت نرم‌افزار منبع‌باز، رایگان بودن آن است. منظور از رایگان بودن این نیست که بدون هیچ‌هزینه‌ای بتوان بهترین سرویس را دریافت کرد، بلکه هزینه نگهداری و توسعه آن در مقایسه با نرم‌افزارهای تجاری پایین‌تر خواهد بود.

در نتیجه وظیفه افراد مسوول به این ختم می‌شود که چطور برای یک هدف خاص و به‌روش آزمون و خطا، گزینه مناسب را انتخاب کنند و بعد از انتخاب، به‌کاهش امکان آزمون و خطا کمک کنند.

یافتن پروژه صحیح برای استفاده و تصمیم‌گیری به استفاده از آن،‌ هر دو در یک سطح از اهمیت قرار دارند. در اکثر محیط‌های نرم‌افزاری،‌ چند مولفه مشترک وجود دارد.

نخست احتمال وجود نرم‌افزار تجاری‌ که طی چندسال گذشته در این محیط استفاده شده است. دوم، وجود دو یا سه راه‌حل منبع‌باز دیگر، فهرست بلندبالایی که برای انتقال داده‌ها از این نرم‌افزار تجاری به نرم‌افزار منبع‌باز وجود دارد و در نهایت فهرستی از دلایل منطقی که چرا باید از چیزی که تا پیش از این پاسخگو بوده و موفق هم بوده فاصله گرفت و ماجراجویی جدیدی را با استفاده از نرم‌افزار منبع‌باز دنبال کرد.

گاه‌گداری برای تمام مسوولان فناوری اطلاعات نرم‌افزاری معرفی می‌شود که منبعی الهام‌بخش برای جنگ در عرصه رقابت با نرم‌افزار تجاری خواهد بود. یکی از مثال‌های کلاسیک این موضوع، نرم‌افزار ایمیل‌خوان است.

انتقال از سرورهای ایمیل تجاری و نرم‌افزار ایمیل‌خوان آن نقاط قوت و ضعف خود را دارد. نقطه قوت واضح آن، هزینه است. خریدن نرم‌افزار سرور در اولین گام، اقدام پر خرجی است. این هزینه معمولا با رشد شرکت یا سازمان گسترش پیدا می‌کند.

از طرف دیگر نرم‌افزار ایمیل‌خوان نیز به‌صورت لیسانس و به‌ازای هر کاربر فروخته می‌شود و این یعنی با گسترش سازمان، هزینه آن نیز گسترش می‌یابد. روش دیگر فروش ایمیل‌خوان‌ها نیز فروش لیسانس به یک مجموعه است که با تقسیم این مجموعه‌ها و یا افزایش آن، هزینه‌ها باز هم افزایش پیدا می‌کند. بزرگترین چالش پیش روی راه‌حل‌های از نوع منبع‌باز، وابستگی کاربردی و انتقال داده‌ها است.

برای مثال بسیاری از کاربران مجموعه مایکروسافت آفیس سالیان سال است که از این‌ نرم‌افزار استفاده می‌کنند. کلیدهای میانبر صفحه‌کلید و قابلیت‌های متصل به آنها در ذهن به‌خاطر سپرده شده است. همین چیزهای کوچک و نامحسوس می‌تواند چالش‌های بزرگی برای نرم‌افزارهای منبع‌باز باشند.

تقریبا در تمامی موارد، با معرفی یک راه‌حل جدید برای حل مشکلات، بزرگترین مخالفان این راه‌حل، همان کاربران هستند که در پیشبرد راه‌اندازی آن مقاومت می‌کنند. در همین مثال ایمیل‌ و ایمیل‌خوان، اولین نگارش یک ایمیل‌خوان منبع‌باز، با وجودی که تمام قابلیت‌های ایمیل‌خوان‌های تجاری را داشت، تا زمانی که توانست تمام قابلیت‌های خود را معرفی کند، وقت و انرژی زیادی صرف کرده بود. کاربران تا متوجه شوند که قابلیتی که آنها به‌سادگی فشردن چند کلید ترکیبی ظاهر می‌شد، تغییر مکان داده یا نامش تغییر کرده یا وجود ندارد، زمان زیادی صرف می‌شد. نتیجه نهایی این بود که تمام ویژگی‌های اقتصادی که یک بسته منبع‌باز به‌دنبال داشت، با حساب وقت و انرژی هدر رفته و عدم علاقه کاربران به کار با نرم‌افزار، از بین می‌رفت.

در انتخاب یک راه‌حل منبع‌باز، معمولا یک نرم‌افزار تجاری پیش روی شماست که قرار است تمام نیازهای شما را حل کند، در حالی که نرم‌افزار منبع‌باز تنها بخشی از نیازهای شما را برطرف خواهد کرد. در این حالت کارکردهای نرم‌افزار منبع‌باز یا با تمام چیزهایی که کاربر نیاز دارد، منطبق است یا کار مورد نیاز شما از طریق دیگری و به‌طرز قابل قبولی انجام خواهد داد.

به‌عنوان مثال، برای استفاده از ایمیل‌سرور Zimbra که ایمیل‌سروری منبع‌باز است و همچنین نرم‌افزار ایمیل‌خوان آن می‌توان فاکتورهای آن را مورد بررسی قرار داد: انتقال داده‌ها، ایمیل‌ها و دفترهای تماس از نرم‌افزارهای مختلف می‌تواند کمی دشوار باشد، اما در مقابل عدم وابستگی به سیستم‌عامل یا سخت‌افزار خاص از فواید بزرگ آن خواهد بود. بنابراین پس از پیاده‌سازی، انتقال یک کاربر از یک سیستم به سیستمی دیگر بسیار ساده انجام می‌شود.

در انتها می‌توان این مساله را از دو دیدگاه بررسی کرد: نخست دیدگاه مدیریتی- فناوری‌اطلاعات که در آن نرم‌افزاری استفاده می‌شود که نصب آن ساده است و از همه مهم‌تر رایگان است.

از طرف دیگر، باید با زاویه دید کاربر هدف نیز آشنا بود. گفتن عبارت «بالاخره کارکردن با این سیستم را یاد می‌گیرند!» ساده است اما همین مساله کوچک می‌تواند به عدم رضایت کاربران از سیستم و در نهایت استفاده نکردن بهینه از آن نرم‌افزار باشد؟

همین مسایل می‌تواند نظر هر مدیری را از چیزی که در وهله اول مفید به‌نظر می‌رسید را عوض کرده و او را به‌سمت راه‌حلی سوق دهد که هزینه بیشتری برایش در میان داشته ولی دردسر کمتری دارد. توجیه کردن مدیری که چنین دیدگاهی دارد در استفاده مجدد از نرم‌افزار منبع‌بازی دیگر، کاری دشوار و تقریبا ناممکن است.

بنابراین بهتر است در تمام مراحل جایگزینی نرم‌افزار منبع‌باز در یک شرکت و سازمان نهایت دقت به‌خرج داده شود. افزودن یک بخش کوچک کد به نرم‌افزار منبع‌باز، سفارشی ساختن آن پیش از وارد شدن به مرحله راه‌اندازی و استفاده و حتی تست آن با چند کاربر هدف قابل اعتماد می‌تواند از موثرترین عوامل موفقیت یک نرم‌افزار منبع‌باز در یک شرکت یا سازمان باشد.

محمدرضا قربانی