لهستان پس از یک تراژدی سیاسی

پس از کشته شدن رئیس‌جمهور لهستان و 95 مسافر دیگر در حادثه هوایی مسلما چنین احساسی در این کشور برای مدتی کوتاه وجود خواهد داشت؛ اما پس از برگزاری مراسم یادبود، بدون شک مطبوعات و رسانه‌ها دوباره به فعالیت خود باز خواهند گشت و سوالات متعدد در مورد این حادثه برای مدتی میان مردم وجود خواهد داشت. نیاز است که به بعضی از این پرسش‌ها بیش از بقیه پاسخ داده شود. مسلما یکی از آنها که در ذهن بسیاری از افراد وجود دارد تمرکز حضور افراد برجسته و نخبه در فهرست مسافران این هواپیماست. 6 نفر از فرماندهان ارشد نیروهای نظامی لهستان و ده‌ها فرد برجسته میان کشته‌شدگان این حادثه بودند. گفتنی است کشورها و شرکت‌ها برای استفاده از افراد مهم در یک پرواز هواپیمایی دارای محدودیت‌های شدیدی هستند. اگرچه ترکیبی از بی‌دقتی، بی‌کفایتی و حتی بدشانسی باعث بروز این فاجعه شد، اما آنچه اهمیت دارد تصویری روشن برای لهستان در آینده‌ای نزدیک است. مشخص‌ترین موفقیت این کشور اروپایی اقتصاد آن بود . لهستان از آن دسته کشورهایی است که در منطقه کمونیستی سابق در هر زمینه و استانداردی موفق عمل کرده بود. این کشور با رشد 7‌‌/‌‌1 درصدی اقتصادی در سال گذشته تنها کشوری در اروپا بود که رشد اقتصادی داشت. نظام بانکی لهستان نیز بسیار منسجم و قدرتمند است. سرمایه‌گذاران خارجی تمایل زیادی به سرمایه‌گذاری در لهستان دارند به طوری که این میزان در سال گذشته بیش از 10 میلیارد دلار بود.

علاوه بر این موارد، حقوق قضایی مناسبی نیز در این کشور وجود داشت. لهستان طی بحران جهانی به بهترین شکل ممکن از سیاست پولی و مالی خود استفاده کرد. اصلاح نظام بازنشستگی و استفاده موثرتر از پول اتحادیه اروپا از دیگر موفقیت‌های این کشور به شمار می‌رود؛ اما یکی از بزرگ‌ترین موفقیت‌های رونالد تاسک، نخست‌وزیر این کشور، متقاعد کردن سیاستمداران محلی به انجام برنامه‌های راهسازی بود.

هم‌اکنون فضای اعتماد زیادی در دولت وجود دارد. نخست‌وزیر، رهبری یک ائتلاف پایدار با اکثریت مجلس این کشور را بر عهده دارد. جاکیک روستوسکی، وزیر امور دارایی و رادک سیکورسکی، وزیر امور خارجه این کشور 2 تن از برجسته‌ترین اعضای کابینه تاسک به شمار می‌روند که هر دوی آنها توانسته‌اند با مهارت‌های خود ارتباطی مناسب با دیگر سیاستمداران منطقه برقرار کنند.

دولت لهستان در زمان ریاست جمهوری یاروسلاو کازینسکی، برادر دوقلوی رئیس‌جمهور فقید لهستان، بیشتر به موضوعی خنده‌دار تبدیل شده بود. سیاست کازینسکی‌ها بیشتر شبیه دعوایی کودکانه با آلمان، روسیه و دیگر اعضای اتحادیه اروپا بود. اگرچه بعضی از انتقادها نسبت به سیاست این کشور بدون شک دور از انصاف بود، ولی سیاست‌های اسفبار این دو برادر باعث به حاشیه کشیده شدن لهستان شد. با وجود این از وقتی تاسک در سال 2007 ریاست دولت را به عهده گرفت، اوضاع تا حدودی فرق کرد. کشور توانست وام‌هایی به ایسلند، لیتوانی و مولداوی بپردازد که وضعیت اقتصادی‌شان بسیار اسفبار بود. رهبران این کشور توانستند در این مدت ارتباط دوستانه و نزدیکی با آلمان برقرار کنند. این ارتباط نزدیک، وقتی نمود بیشتری پیدا کرد که گوئیدو وستروله، وزیر امور خارجه آلمان در نخستین سفر اروپایی خود به جای پاریس به سمت ورشو رهسپار شد.

اما مسلما بزرگ‌ترین موفقیت دیپلماتیک تاسک از زمان نخست‌وزیری‌اش مربوط به ایجاد روابط حسنه با روسیه است. حضور ولادیمیر پوتین، نخست‌وزیر روسیه در مراسم یادبود کشته‌شدگان قتل‌عام کاتین، تایید محکمی بر این ادعاست. علاوه بر این، عکس‌العمل مناسب دولت روسیه در قبال مرگ کازینسکی باعث بهبود بیشتر این روند در آینده خواهد شد. به اعتقاد کارشناسان باید این موضوع را فرصتی بزرگ و مغتنم دانست. در گذشته لهستان یکی از منتقدان اصلی پوتین به شمار می‌رفت. رهبر روسیه نیز چند بار اظهار کرده بود ‌ممکن است لهستان در زمان جنگ یکی از اهداف هسته‌ای روسیه باشد؛ البته با تمامی این اوصاف آشتی این دو کشور راه درازی را در پیش دارد. پوتین با حادثه دیدگان کشتار کاتین ابراز همدردی کرد، اما تا کنون از اقدامات روسیه در انجام این قتل‌عام ابراز پشیمانی نکرده است. علاوه بر این، در پاسخ به دعوی دادگاه حقوق بشری اروپایی که توسط خانواده‌های کشته‌شدگان کاتین ارائه شد، دولت روسیه ادعا کرد هنوز عامل یا عاملان این حادثه مشخص نشده‌اند. همین احساسات بود که باعث شد کازینسکی همراه مقامات بلند پایه کشور عازم سفری بی‌بازگشت شوند.

در بسیاری از کشورها فقدان بخش بزرگی از بدنه دولت و کشور می‌تواند باعث بروز بحران‌های داخلی و خارجی شود، اما اعتبار لهستان مانع بروز چنین اتفاقی شده است. در واقع موسسات و قانون اساسی لهستان این آزمایش را به آرامی پشت سر گذاشته‌اند؛ اما یادآوری این موفقیت برای بسیاری از لهستانی‌ها چندان امر خوشایندی نیست، چراکه این اتفاقات هیچ تغییری در زندگی روزانه آنها ایجاد نکرد.

میلیون‌ها نفر از مردم این کشور برای کار به دیگر کشورهای اروپایی بخصوص انگلیس و ایرلند سفر کرده‌اند. به رغم رکود اقتصادی در آن کشورها و موفقیت‌های اقتصادی لهستان، اما آنها تمایل چندانی به بازگشت ندارند، دلایلش تا حدودی پیچیده است. لهستان تمایل چندانی به تحرک نیروی کار داخلی ندارد، بنابراین کمبودها در ورشو و افزایش ارتباط با غرب با بیکاری شدید در شرق همزمان شده است. در نتیجه برای مردم راحت‌تر است که به جای طی کردن صدها کیلومتر برای کار در دیگر شهرها، هر هفته با پروازهای عادی به انگلیس بروند. اما شاید نگران‌کننده‌ترین موضوع این است که تحرک اجتماعی مردم لهستان در حال رکود و پسرفت است. پس از فروپاشی کمونیسم ، یک فرد جوان می‌توانست به بالاترین جایگاه‌ها برسد ، ولی امروزه به باور بسیاری از مردم لهستان بدون داشتن ارتباطات مناسب، هیچ راه دیگری برای افراد وجود نخواهد داشت و شاید بهترین گزینه عزیمت به خارج از کشور باشد.

هزینه فروپاشی کمونیست در سال 1989 این بود که سیاستمداران برجسته قادر بودند قدرت را به ثروت تبدیل کنند و با ارتباطات قوی خود کشور را به سمت سرمایه‌داری پیش ببرند؛ اما کازینسکی‌ها این نظریه را نا مناسب می‌دانستند. آنها خواستار شروعی دوباره بودند و آن را «چهارمین جمهوری» نامیدند. اما نظریه نو و بدیع آنها در زمان 2 ساله دولت‌شان بین سال‌های 2005 تا 2007 با شکست مواجه شد. این موارد باعث شکست آنها در سال 2007 و انتخاب حزب جایگاه مدنی رونالد تاسک شد. البته باید خاطر نشان کرد یکی از انتقادهای اصلی به دولت تاسک این است که تبلیغات برنامه‌هایش بسیار بیشتر از روند واقعی فعالیت‌هاست.

مرگ کازینسکی و بسیاری از نزدیک‌ترین متحدانش شکاف سیاسی بزرگی را به وجود آورد، اما علاوه بر آن باعث ایجاد فرصتی جدید در لهستان شد. رئیس‌جمهور پیشین لهستان، چالش سختی با حزب تاسک در مبارزات انتخاباتی ماه اکتبر داشت و حالا طبق برنامه اعلام شده، دوره تازه انتخابات در ژوئن انجام خواهد شد. برونیسلاو کوموروسکی که سخنگوی مجلس بود، طبق قانون اساسی کشور تا زمان انتخابات به عنوان رئیس‌جمهور فعالیت خواهد کرد. البته باید خاطر نشان کرد وی یکی از نامزدهای حزب «جایگاه مدنی» برای انتخابات ریاست جمهوری آتی است. پیروزی وی در این انتخابات می‌تواند باعث تقویت هر چه بیشتر سیاست‌های تاسک در عرصه داخلی و بین‌المللی شود. شاید قوی‌ترین رقیب وی یاروسلاو کازینسکی از حزب قانون و عدالت باشد. شاید او بتواند با برانگیختن حس همدردی مردم نسبت به مرگ برادرش آرای انتخاباتی را تا حدودی به نفع خود تغییر دهد، اما نباید هیچ‌گاه فراموش کند که مردم لهستان به چه دلیلی رای به پایان نخست وزیری او دادند. با این حال برخی از لهستانی‌ها بر این باورند که نامزدی از یک حزب ائتلافی بهترین گزینه برای انتخابات بعدی است. با تمام این اوصاف، لهستان باید تلاش بیشتری انجام دهد تا به یکی از قدرت‌های اصلی اروپا تبدیل شود.