بدهکاری بعد از مرگ

زنانی که در زمان به اجرا گذاشتن مهریه یا طلاق همچنان از همسران خود طلبکار هستند، چند شیوه مختلف برای دریافت مابقی مهریه خود دارند. در چنین وضعیتی هر نوع تغییر در وضعیت مالی مرد می‌تواند برای زن در صورتی که در خصوص دریافت مهریه توافقی نهایی با همسرش در زمان طلاق نکرده باشد دستاویزی برای دریافت باقیمانده مهریه یا افزایش میزان اقساط آن باشد. به گفته سربازی، درخصوص پرونده مهریه یا هر دعوای مالی، پس از اعسار زوج و پذیرش آن از سوی دادگاه، اگر وضع مالی زوج تغییر کند و درآمد او افزایش پیدا کند یا چیزی به او ارث برسد، در چنین مواقعی زن می‌تواند با معرفی اموال او به اجرای احکام تقاضای توقیف اموال او را کند.

ناصر سربازی، وکیل پایه یک دادگستری در خصوص این موضوع که یک زن بعد از جدایی از شوهر چگونه می‌تواند مطلع شود که همسرش اموالی به دست آورده است، می‌گوید: این مساله از فردی به فرد دیگر متفاوت است و جزو شیوه‌‌های شخصی محسوب می‌شود. مثلا برخی افراد به دلیل نسبت‌‌های خانوادگی یا وجود دوستان مشترک از وضعیت هم باخبر می‌شوند، ولی ممکن است پس از جدایی به دلایلی همچون تغییر محل زندگی، دسترسی نداشتن زن به مرد و... زن هیچ اطلاعی از وضعیت همسر سابق خود نداشته باشد؛ اما در حالت اول با فوت پدر، مادر، برادر و حتی همسر دوم مرد یا یکی از بستگانی که مرد قانونا از او ارث می‌برد، زن به میزان بدهی باقیمانده مرد از مهریه، از محل سهم‌الارث صاحب حق می‌شود.

اگر یکی از بستگان مرد فوت کند و پیش از اطلاع زن سابق، مرد اموالی که به او به ارث رسیده را دریافت و آن را بفروشد، آیا باز هم زن قادر به پیگیری این موضوع خواهد بود؟ سربازی این گونه پاسخ می‌دهد: بله. در چنین زمانی زن می‌تواند ضمن شکایت کیفری، بحث فرار از دین را مطرح کند و علاوه بر دریافت سهم‌الارث، درخواست مجازات مرد به دلیل فرار از دین را کند. در چنین شرایطی اگر معامله صوری انجام شده باشد، با دادخواست زن این معامله باطل می‌شود و زن حق خود را دریافت می‌کند.

نکته دیگر این‌که در چنین مواقعی ممکن است پس از فوت فردی از بستگان مرد، علاوه بر او افراد دیگری نیز از ملک یا اموال احتمالی ارثی ببرند. آیا تا وقتی که انحصار وراثت صورت نگرفته زن می‌تواند از محل سهم‌الارث همسر سابقش باقیمانده مهریه را مطالبه کند؟ در این صورت او باید چه اقدامی‌انجام دهد؟

سربازی در این خصوص می‌گوید: وقتی فردی طلبی از دیگری دارد حال این طلب چه مهریه باشد و چه چیزی دیگر در صورت به ارث رسیدن چیزی به فرد بدهکار، طلبکار می‌تواند با حضور در اجرای احکام برای توقیف سهم‌الارث اقدام کند. در چنین شرایطی ممکن است دیگر وراث هم در این زمینه اقدامی ‌نکنند. به همین دلیل فرد طلبکار می‌تواند از دادگاه تقاضای صدور گواهی حصر وراثت صادر کند و بر مبنای آن تقاضای توقیف بخشی را که مربوط به ارثیه فرد بدهکار است، مطالبه کند. در چنین مواقعی اگر به فرد بدهکار مثلا 20 میلیون تومان از محل یک منزل مسکونی ارث برسد، تمامی‌آن 20 میلیون تومان بابت مهریه توقیف خواهد شد؛ هرچند این شکل از دریافت مهریه معمولا در همه موارد اجرایی نمی‌شود و مردان پس از جدایی از همسر خود، در صورتی که با او توافقی از نظر مالی انجام نداده باشند و پرونده مهریه همچنان مفتوح باشند، پیش از فوت بستگان خود سهم‌الارث را دریافت و آن را در محلی سرمایه‌گذاری می‌کنند. فردی که از او به مرد بدهکار نیز ارث می‌رسد معمولا پیش از فوت کلیه اموال خود را به نام دیگران واگذار می‌کند یا این‌که معامله‌ای صوری انجام می‌دهد و با تنظیم سند و قرارداد، شکل قانونی کار را درست می‌کند.

این وکیل دادگستری بر متفاوت بودن شیوه‌‌های فرار مردان و نیز اطلاع زنان از وضعیت مالی همسران سابق خود تاکید می‌کند، اما می‌گوید: پیگیری چنین مواردی از سوی زنان بسیار سخت است و دردسرهای خاص خود را دارد.

یکی از سوال‌هایی که معمولا از سوی زنان و مردان طرح می‌شود این است که آیا فقط زن می‌تواند برای دریافت مهریه مراجعه کند یا این‌که فرد دیگری نیز می‌تواند این کار را انجام دهد؟ سربازی می‌گوید: زن می‌تواند بابت دریافت مهریه به فردی دیگر وکالت دهد و بعد از این وکالت او خودش هم می‌تواند در دادگاه حاضر نشود.

دادخواست‌هایی پس از طلاق

همسرانی که با یکدیگر اختلاف دارند و کارشان به دادگاه کشیده می‌شود، به مرور با افزایش حجم اوراق قضایی اقدام به دسته‌بندی این اوراق در قالب زونکن و پرونده‌های گوناگون می‌کنند. برخی هم اقدام به اسکن کردن این اسناد و مدارک می‌کنند تا در حجم‌های کوچکی همیشه آن را به همراه داشته باشند. با پایان رابطه همسران و وقوع طلاق، این همسران می‌توانند بخش عمده‌ای از مطالب مرتبط با دادگاه را دور بریزند. رای‌هایی که به قطعیت رسیده و آرای اجرا شده یا رای‌هایی که دادخواست آنها رد شده، در کنار اخطاریه‌ها و لوایح مربوط به آرا می‌تواند دور ریخته شود، اما باید چیزهایی هم نگه داشته شود.

سربازی در این خصوص می‌گوید: آرای صادر شده درخصوص مسائل مالی و حضانت فرزندان و پرونده‌هایی که همچنان جریان دارد باید نگه داشته شود تا در صورت جریان یافتن دوباره پرونده مورد استناد قرار گیرد. مثلا اگر زنی با همسرش بر سر حضانت فرزندان مشکل دارد و در این خصوص دادگاه حضانت را به یکی از طرفین داده، از آنجا که چنین پرونده‌ای در هر مقطع دیگری ممکن است جریان پیدا کند و اصطلاحا موضوع آن اعتبار امر مختومه را ندارد، باید طرفین پرونده تمام اسناد و مدارک موجود در آن خصوص را نگهداری کنند. البته اگر رای یا برگه خاصی گم شود یا در دسترس نباشد، آنها می‌توانند با مراجعه به دادگاه و ارائه شماره پرونده، تقاضای تهیه کپی از سند مذکور را مطرح کنند. پرونده‌هایی که کار رسیدگی آنها به اتمام رسیده به طور معمول تا مدتی نگهداری می‌شوند و از آن پس به بایگانی راکد می‌روند و با کمی‌ پیگیری امکان تهیه کپی از آنها وجود دارد. بایگانی راکد هم در خود دادگاه وجود دارد و با گذشت زمان به مرور پرونده از بایگانی راکد خارج و به بایگانی‌های دیگری ارسال می‌شود.

نکته جالب‌تر این‌که اگر رای به قطعیت برسد و از سوی خواهان یا خوانده اقدامی‌ برای اجرایی شدن آن صورت نگیرد، تا سال‌ها بعد نیز قابلیت اجرا دارد و با درخواست آن از بایگانی راکد می‌تواند تقاضای اجرای آن را طلب کرد. مثلا در یک پرونده مربوط به نفقه گذشته، رای قطعی شده بود، اما خواهان پرونده برای اجرای حکم مراجعه نکرده بود. او 3 سال بعد برای اجرای این حکم مراجعه ‌کرد و طبق روال دادگاه با ارسال اجراییه برای خوانده پرونده از او برای پرداخت بدهی خود دعوت ‌شد.

نکته مهم دیگر در این زمینه محل طرح دعوی است. به گفته سربازی پس از جدایی ممکن است همسران محل سکونت خود را تغییر دهند و به شهر یا کشوری دیگر بروند. برخی دعاوی باید در همان محل اقامت خوانده مطرح شود. دعوی مطالبه نفقه، طلاق، حضانت فرزند مشترک و کاهش و افزایش اقساط برخی از این دعاوی است، اما طبق قانون دعوی مهریه در جایی که ازدواج ثبت شده نیز قابل طرح و مطالبه است. به همین دلیل اگر همسر سابق شما پس از ازدواج به شهرستان یا شهر دیگری نقل مکان کرد، برای شکایت از او باید به آن محل بروید. اما اگر به خارج از کشور رفت، نیازی نیست شما برای شکایت به خارج از کشور بروید بلکه باید با مراجعه به دادگاه محدوده سکونت خود و طرح شکایت، نشانی او را به دادگاه اعلام کنید. در چنین مواردی دادگاه از طریق اداره حقوقی دادگستری با وزارت خارجه مکاتبه می‌کند و وزارت خارجه از طریق سفارت ایران در آن کشور، دادخواست مذکور را به همسر سابق که ساکن آن کشور است، ابلاغ می‌کند. البته این در شرایطی است که نشانی از همسر سابق وجود داشته باشد. در غیر این صورت دادگاه با طی مراحلی خاص و طولانی به شکل غیابی رای خود را صادر خواهد کرد.

فضه میرباقری