جبران مافات

در این باره می‌توان به جنگ جهانی دوم اشاره کرد که ساختارهای زیربنایی و صنعتی اروپا در نتیجه وقوع آن ویران شد؛ البته همین مساله زمینه‌ای فراهم آورد تا با ارائه طرحی از سوی ایالات متحده آمریکا تابعیت اروپای غربی از این کشور در دهه‌های بعدی افزایش یابد که این موضوع خود نشان‌ می‌دهد برای بعضی از کشورها هم علاوه بر زیان، سودآوری‌هایی نیز داشته است. درکل باید گفت رقم کشته‌شدگان جنگ جهانی دوم که مرگبارترین نبرد‌ها در تمام تاریخ است، بین 50 تا 70 میلیون نفر تخمین‌زده می‌شود.

در کشور ما ایران هم در آن زمان با وجود اعلام بی‌طرفی، اتفاقات وحشتناکی بر اثر این جنگ رخ داد که کمتر در محافل بین‌المللی از آن سخن به میان آمده یا می‌آید.

در سحرگاه سوم شهریورماه سال 1320 کشورهای روس و انگلیس به ایران حمله کردند و ساعت 4 بامداد همان روز سفیر اتحاد جماهیر شوروی و وزیر مختار انگلیس در تهران به دیدار علی منصور، نخست‌وزیر وقت رفتند و طی یاداشت‌های مشابهی به دولت ایران اعلام کردند ارتش 2 دولت مذکور از مرزهای ایران گذشته‌اند.

ارتش شوروی در 3 جهت و 3 ستون وارد خاک ایران شد. ستون اول از محور جلفا در جهت تبریز حرکت کرد. ستون دوم از راه آستارا به سوی رشت پیش رفت و ستون سوم به ناحیه مرزی شمال شرقی خراسان هجوم برد. در این تهاجم مراکز مهمی مانند تبریز، مشهد و شهرهای ساحلی دریای خزر تحت اشغال ارتش شوروی در آمدند و سرانجام روز 9 شهریور ارتش‌های شوروی و انگلیس در قزوین به یکدیگر ملحق شدند؛ البته در این عملیات نیروهای دریایی و هوایی نیز شرکت داشتند. روز سوم شهریور نیروی دریایی شوروی بندر انزلی را به گلوله بست، همچنین نیروی هوایی شوروی چندین شهر ایران مانند تبریز، بندر انزلی، همدان، قزوین، مشهد و روز 9 شهریور حومه تهران را بمباران کرد.

قوای بریتانیا نیزدر این مساله از دوستان روسی خود کم نیاورند و با اشغال مناطق نفتخیز و پیشروی در خاک ایران خطوط ارتباطی را در دست گرفتند.

ارتش انگلیس از 2 جهت به سمت ایران پیشروی کرد. در ستون اول از طریق کرمانشاه و همدان خود را به قزوین رساند. در ستون دوم هم از خاک عراق به ناحیه جنوب وارد ایران شد و در ناحیه جنوب غربی خوزستان هجوم آورد. عملیات دریایی انگلیس بیشتر در بندر شاهپور صورت گرفت و 8 فروند کشتی‌های متوقف در بندر به دست قوای انگلیسی افتاد. نیروی هوایی انگلیس هم چند منطقه نظامی را در اهواز بمباران کرد.

شرایط سیاسی

با ورود نیروهای متفقین و اشغال خاک ما، بلافاصله سرنوشت رضاخان به گونه‌ای غیرقابل پیش‌بینی رقم زده شد.

ارتش وی پس از 3 روز بر اثر حملات هواپیماهای انگلیس و شوروی چنان بسرعت عقب‌نشینی کرد که فرماندهی عالی متفقین نیز آن را پیش‌بینی نکرده بود. در روز چهارم، فروغی که بازنشسته شده بود برای مذاکره با متفقین نامزد نخست وزیری شد.

این نخست‌وزیر جدید در عرض یک هفته درخواست صلح کرده و پنهانی متفقین را به برکناری رضاخان تشویق کرد. انگلیس هم که خواستار پشتیبانی عمومی بود طی 10 روز آشکارا شاه را به انباشت ثروتی عظیم، کشتار مردم بی‌گناه و سوءاستفاده از القاب خود (سردار سپه و فرمانده کل) متهم کرد. 3 هفته بعد هم شاه بدون گفتگو با متفقین به نفع ولیعهد خود رسما کنار رفت و به امید نجات سلطنت بسرعت از کشور خارج شد و از طریق اصفهان به سمت جنوب راه افتاد و از آنجا به آفریقای جنوبی رفت وتا آخر عمر در تبعید و غربت ماند.

شرایط اجتماعی

اما بیشتر از ضربه سیاسی به ایران ضربه اجتماعی بود که بر بدنه جامعه ایران بر اثر اشغال بیگانگان زده شد. تلف شدن ‌عده بی‌شماری از مردم بر اثر قحطی و بیماری تیفوس تنها گوشه‌ای از این آسیب‌های اجتماعی بود. ازجمله دیگر بلایا متلاشی شدن ارتش ایران، پایمال شدن شهرها و تعرض و توهین به زنان ایرانی بود.

در این ارتباط می‌توان به گزارش وزیر دادگستری وقت به نخست‌وزیر در مورد ارتکاب انواع جرایم توسط نیروهای متفقین و خودداری مقامات آنها از محاکمه متهمان و جلوگیری از اجرای قانون در ایران اشاره کرد.

در گزارش‌ها آمده است: پرونده‌ها به علت حضور نداشتن متهمان بدون اقدام می‌ماند و مقامات نیروی متفقین نه فقط وسایل تکمیل تحقیقات را در اختیار دادسراها نمی‌گذارند، بلکه صرفا روی گزارش ماموران خود نسبت به واقعه اظهارنظر کرده، به‌گونه‌ای که مرتکب را در عمل خویش بی‌گناه تشخیص می‌دهند و از تسلیم وی به مقامات صالحه خودداری می‌ورزند و به دنبال آن انتظار دارند مدعیان خصوصی برای جبران ضرر و زیان وارده مستقیمبه نزدیک‌ترین پادگان نظامی متفقین مراجعه کنند.

وزیر دادگستری همچنین از گسترش کشمکش‌های قومی و دشمنی‌های مذهبی در استان‌ها هم خبر می‌دهد و در این باره به نمونه‌هایی اشاره می‌کند و می‌گوید در تبریز خصومت‌ها بین مسلمانان و مسیحیان به درجه‌ای رسیده که کنسول بریتانیا هشدار می‌دهد در ایران جوی خون جاری خواهد شد. رهبران کلیسای آسوری نیز نگرانی‌های مشابهی دارند و به دنبال جلب حمایت انگلیس پس از خاتمه جنگ در آینده نزدیک هستند.

شرایط اقتصادی

شرایط اقتصادی کشور هم در آن اوضاع و احوال بهتر از شرایط سیاسی و اجتماعی نبود،بلکه بدتر نیز به نظر می‌رسید به طوری که وزیر دارایی وقت هم به نخست‌وزیر درخصوص کمبود آذوقه و غلات در کشور و ضبط آرد وارداتی برای تهران توسط استانداری خوزستان خبر داده بود. علاوه بر این قیمت‌ها بشدت افزایش یافته بود به طور نمونه به برنج اشاره می‌شود. این کالا در آن سال‌ها یعنی از تیر 1320 تا تیر 1321 افزایش سرسام‌آور داشت. قحطی و فقر به اوج خود رسیده بود و بعضی از مردم نتوانستند این دوعامل را تحمل کنند و جان خود را از دست دادند.

دریافت غرامت جنگی

ماه گذشته رئیس‌جمهور کشورمان، محمود احمدی‌نژاد اعلام کرد جمعی را برای محاسبه خسارت‌های ایران در جنگ جهانی مامور کرده است و آن را در قالب سندی رسمی به سازمان ملل ارائه می‌کند.

وی طی سفر استانی خود به استان فارس از گفته بود در این دو جنگ (جنگ جهانی اول و دوم ) نزدیک به یک میلیون نفر کشته و میلیون‌ها نفر آواره شده‌اند.

اما آنچه احمدی‌نژاد در سخنان خود بیشتر بعد از گذشت سال‌های فراوان مورد اصرار قرار داده این بود که همان‌هایی که از ایران به عنوان پل پیروزی استفاده کردند، حق وتو و خسارت جنگ جهانی را هم گرفته‌اند. بنابراین ما باید غرامت‌های جنگی را دریافت کنیم.

به عبارتی دیگر از سخنان رئیس‌جمهور چنین بر می‌آید که طی سال‌های طولانی برخی که بیشترین منافع را کسب کردند به بهانه جبران خسارات جنگ جهانی مبالغ و کمک‌های هنگفتی دریافت کردند، ولی ایران خسارت‌هایی را تحمل کرد اما به دلیل ضعف مدیریت ناصالح وقت نسبت به احقاق حقوق ملت اقدامی صورت نگرفت.

بر همین اساس احمدی‌نژاد در نامه‌ای خطاب به اسفندیار رحیم‌مشایی مشاور و رئیس دفتر رئیس‌جمهور دستور ارزیابی و پیگیری این موضوع را صادر کرد و ظاهرا کمیته‌ای برای بررسی آن تشکیل شده است. اما آیا این موضوع یعنی دریافت غرامت عملی است؟

اظهار نظر نمایندگان مجلس شورای اسلامی

حسین ابراهیمی از اعضای کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی در مجلس شورای اسلامی در این باره معتقد است: در اعمال خسارت توسط نیروهای متفقین به کشور ما شکی وجود ندارد و ما حق مطالبه آنها را داریم. بنابراین هر زمان که تشخیص دهیم، می‌توانیم برای دریافتش اقدام کنیم.

جلال یحیی‌زاده، عضو کمیسیون فرهنگی در مجلس شورای اسلامی هم در این باره اظهار داشت: این مساله چند هفته‌ای در رسانه‌ها مطرح شده است. قدر مسلم ما باید تمام حق و حقوقمان را از هر کشوری اما با اولویت بندی و احتمال امکانش پیگیری کنیم.

به گفته وی ظاهرا دولتمردانی که چنین مبحثی را مطرح کرده‌اند به این نتیجه دست یافته‌اند که به دنبال حق مردم ایران که مربوط به ده‌ها سال پیش است بروند، اما شاید عده‌ای هم باشند که چنین نیندیشند و فکر کنند این مساله هیچ اولویتی در حال حاضر برای ما ندارد.

اما در هر حال این عزم که باید خسارت زدگان مبالغ را برگردانند نفسا شایسته است، ولی از سخت‌ترین کارهاست زیرا برای طرح آن بسیار دیرشده است. طیبه صفایی، عضو کمیسیون آموزش و تحقیقات در مجلس شورای اسلامی نیز در این باره ابراز کرد هر پولی باشد باید پرداخت شود. سایر دولت‌ها در این خصوص تا حالا آن را نادیده گرفته‌اند به عبارتی به سبب عدم پیگیری این موضوع آنها به اقدامات دیگری نظیر بلوکه کردن اموال ایران و ایرانی‌ها دست زده‌اند و هیچ‌کس هم اعتراض نمی‌کند. به نظر می‌رسد دکتر احمدی‌نژاد مرتبط با همین امر (بلوکه کردن اموال) مساله فوق را بیان کرده است.

وی در این باره که آیا برای طرح چنین مساله‌ای کمی دیر نشده، توضیح داد: وقتی چیزی تا حالا مطرح نشده بهتر است روزی از آن صحبت به میان آورده شود یا این‌که اصلا بیان نشود؟ طرح اولیه موضوعی هیچ اشکالی ندارد، زیرا احقاق حق و حقوق کشورمان زمان خاصی ندارد و کسانی هم که تاکنون چنین موردی به ذهنشان نرسیده، ایراد از آنان است. محمدتقی رهبر، عضو کمیسیون فرهنگی در مجلس شورای اسلامی هم گفت: به هر حال این مساله یک عامل فشار برای کشورهای تجاوزکار است و طرح آن در همین سطح عیب ندارد، ولی این‌که به جایی برسد یا نرسد مهم است. علاوه بر این در کنار این موضوع باید در نظر داشت که کشور ایران در جنگ ایران و عراق هم خسارت‌های فراوانی دیده است، اما بازپس گیری این غرامت‌ها معلوم نیست که به چه مرحله‌ای رسیده است؟

به گفته وی غرامت جنگ ایران و عراق را پس از پایان یافتن آن هزار میلیارد دلار برآورد کرده‌اند که باید از عراق مطالبه کنیم. وی در مجموع معتقد است: در هر حالت گوش شنوایی در این عالم وجود ندارد. این حرف‌ها و کارها فقط بعد سیاسی دارد.

جنگ ایران و عراق

گفتنی است همان‌طور که محمدتقی رهبر هم به آن اشاره کرد، در حالی رئیس‌جمهور بحث غرامت جنگ جهانی را باز کرده است که در نتیجه جنگ ایران و عراق با آمار رسمی دولتی ایران 213 هزار شهید و 35 هزار جانباز و 40 هزار اسیر و هزار میلیارد دلار خسارت به جامعه ایران وارد شده است و در حال حاضر 2 میلیون و 850 هزار مین و گلوله عمل نکرده در ایران وجود دارد.

این جنگ دومین جنگ طولانی قرن بیستم بود، اما تاکنون دولت ایران موفق به دریافت غرامت آن نشده است. بنابراین، این سوال پیش می‌آید که کدام زودتر باید به نتیجه برسد یا به نتیجه می‌رسد، جنگ جهانی یا جنگ ایران و عراق؟

البته این جمله به معنای مخالفت با خواست ایران برای بازپس گیری غرامت‌ها نیست و این‌که رئیس‌جمهور در هیچ زمینه‌ای حاضر نیست از حق ایران و ایرانی بگذرد بسیار پسندیده و قابل تحسین است، اما بهتر به نظر می‌رسد که موارد دست به نقدتر را بیش از این مدنظر داشت تا هم سریع‌تر از آنها نتیجه‌گیری شود و هم زحمات انجام شده به تعبیرهای سیاسی منجر نشود.

کبری تیموری گرکانی