سیاره‌ای که بوی حیات می‌دهد

الکس ولسزان از دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا که در یک کار مشترک، اولین سیاره خارج از منظومه شمسی را کشف کرد، می‌گوید: تاکنون هیچ جای دیگری، سیاره‌ای شبیه زمین پیدا نکرده‌ایم. او نیز بر این باور است که زندگی و حیات روی زمین تنها ویژگی شگفت‌انگیز این سیاره است.

هیچ کدام از موارد مذکور، راز معما را نمی‌گشاید، بلکه فهم این که چه چیزی زمین را ویژه می‌کند، می‌تواند در یافتن سیارات دیگر و پیش‌بینی وضعیت آنها به ما کمک کند.

این واقعیت که زمین نه تنها میزبان زندگی،‌بلکه حیات هوشمند نیز است، شرایط زمین را دو برابر خاص و «خودویژه» می‌کند.

گریگوری لافلین اخترشناس و شکارچی سیاره از دانشگاه کالیفرنیای سانتاکروز می‌گوید: حتی زندگی هوشمندانه این سیاره (که همانا انسان باشد)‌ موشک‌هایی را ساخته است که سفر به خارج از سیاره را میسر می‌سازد.

لافلین ضمن اذعان این که این دستاوردها باید به عنوان نمونه‌ای از‌ ویژگی‌ خاص سیاره ما محسوب شود، می‌افزاید: در طول نیم‌قرن گذشته، سیاره زمین روی پوسته‌اش، تکه‌های کوچکی از فلزات را به هم چسبانیده و این اشیای مصنوعی جالب را به تمام نقاط و سیارات منظومه شمسی پرتاب کرده است.

او در ادامه می‌گوید: از نگاه مردم‌شناسی ما معمولا خودمان را از سیاره‌ای که روی آن زندگی می‌کنیم، تفکیک می‌کنیم ولی اگر با چشم نظاره‌گری خارج از سیاره (زمین)‌ به آن نگاه کنیم، این سیاره به عنوان یک کل دیده می‌شود که این موارد مشخص و برجسته را از سر گذرانده است.

دنیای آب: سیاره زمین برای ایجاد حیات که در عین حال ویژه‌ترین خصوصیت آن است، ویژگی‌های ایده‌آل دیگری را برای زمینه‌سازی آن پیدا کرده است. در میان سیارات موجود در منظومه شمسی، داشتن آب به صورت مایع در سطح بیرونی، یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌هایی است که منجر به شکل‌گیری حیات شده است.

یکی از اخترشناسان دانشگاه برکلی کالیفرنیادر این زمینه می‌گوید: شگفت‌انگیزترین ویژگی زمین وجود آب به صورت مایع به مقدار خاص در سطح بیرونی آن است.

او می‌افزاید: کسی نمی‌داند چرا زمین دقیقا اینقدر آب دارد که در نگاه نسبی از تعداد مولکول‌های آبی که از مولکول‌های سیلیکات در کهکشان به وجود آمده، کمتر است. او ادامه می‌دهد: زمین از آن جهت قابل اشاره است که این مقدار آب آن نه آنقدر زیاد است که تمام کوه‌ها و خشکی‌ها را بپوشاند و نه آنقدر کم که همه سطح زمین مانند سطح مریخ و زهره (خواهرخوانده‌های زمین)‌ خشک باشد.

سیاره طلایی: علاوه بر ویژگی‌های دیگر که خاص هستند، این آب کره زمین است که در مایع بودن، طولانی‌اش ویژه و خاص است. چگونه کره زمین توانسته است آن را به صورت مایع در اقیانوس‌ها حفظ کند، در صورتی که در کرات دیگر یا یخ زده یا سوخته (اکسید شده)‌ است.

دیانا والنسیو که فارغ‌التحصیل سیاره‌شناسی از دانشگاه هاروارد است، می‌گوید: جزئیات زیادی از جمله این که چرا زمین تنها سیاره موجود با آب مایع در منظومه شمسی ماست باید روشن شود.

مطمئنا فاصله خاص زمین از خورشید چنین چیزی را ممکن کرده است، به طوری که سیاره نزدیک‌تر به خورشید انرژی بیشتری را دریافت می‌کند و سیاره دورتر بسرعت یخ می‌زند.

همین موقعیت در منظومه شمسی، جایگاه ویژه‌ای برای زمین فراهم می‌آورد که در نتیجه بروز سطح تکتونیک صخره‌های موج‌داری شکل داده که از فراز بلندترین رشته کوه‌های مخروطی تا عمیق‌‌ترین جای اقیانوس کشیده شده‌اند.

والنسیو می‌افزاید: داشتن سطح تکتونیک زمین را مساعد چرخه سیلیکات کربن می‌کند از آن‌رو بر معیارهای زمانی زمین‌شناسی تاثیر می‌گذارد. با وجود چرخه سیلیکات کربن، سطوح کربن در جو زمین قاعده‌مند شده و در نتیجه آن دمای سطح زمین در محدوده خاصی می‌ماند که در آن آب به حالت مایع است.

سطح تکتونیک و آب به طور پیچیده‌ای به هم مرتبط هستند. سطوح تکتونیک با قاعده‌مند کردن دما موجب شکل‌گیری آب مایع شده و به قول بیشتر دانشمندان، آب مایع نیز موجب شکل‌گیری سطوح جدیدتری از تکتونیک می‌شود.

مایک براون، کاشف شبه پلوتون جدید، به نامEris که در پشت پلوتون منظومه شمسی ما قرار دارد، می‌گوید: سیاره زمین بدون آب از هرگونه تغییر و تحولات مربوط به زمین (زمین‌شناسانه)‌ بی‌نصیب خواهد بود. آب سطح سایش تکتونیک‌ها را تغییر می دهد و از این‌رو تفاوت زیادی بین تکانه‌ها ‌(زمین‌لرزه‌ها)‌، آتشفشان‌ها و شکل‌گیری کوه‌های سطوح قاره‌ها و کف دریاها را می‌توان مشاهده کرد.

در سیاره زهره، آب و سطوح تکتونیک، سطوح عمیق دریا، کوه‌های شیب‌دار و قاره‌های خشک دیده نمی‌شود ولی گاهی تکانه‌ها و آتشفشان‌هایی رخ می‌دهد.

دیگر جنبه ویژه کره زمین‌ اندازه آن است. زمین اگر از این اندازه‌ای که دارد کمی کوچک‌تر می‌بود، نمی‌توانست این اتمسفر ارزشمند را حفظ کند و اگر کمی هم بزرگ‌تر بود، حجم عظیمی از گاز می‌شد که در حرارت زیاد آن حالت، دیگر حیات به وجود نمی‌آمد.

مشتری، برادر بزرگ‌تر سیاره زمین، که کمی دورتر در سیستم منظومه شمسی قرار دارد، جلوی برخورد بسیاری از غبارها و ذرات فضایی با زمین را مسدود می‌کند و توانسته برای شکل‌گیری حیات در زمین، پناهگاه ایمنی فراهم آورد.

مشتری برای زمین، مثل یک جاروی بسیار بزرگ عمل می‌کند. غبارها و ذرات فضایی منظومه شمسی را به سمت خود می‌کشد. این ذرات، صخره‌هایی به کوچکی خودروهای ما و به بزرگی کره ماه هستند که می‌توانند در برخورد و با ایجاد وزش سنگین در سطح زمین، حیات را به مخاطره بیندازند. این تاثیر نگهدارنده (پوششی)‌ در سال‌های اولیه که تازه کره زمین شکل می‌گرفت، برایش خیلی مفید بود.

خود ویژگی زمین

همه موارد یاد شده زمین را از میان سیاره‌های شناخته شده دور و نزدیک خود ویژه و نادر نشان می‌دهد. کیهان‌شناس دانشگاه واشنگتن به نام دون براون لی که نویسنده کتاب RAKE EARTH است، می‌گوید: مدام می‌شنوید که سیاره مریخ خیلی شبیه زمین است، اما اگر در مریخ باشید، هرگز احساس خوبی نخواهید داشت و خواهید گفت هیچ شبیه زمین نیست.

حتی وقتی کاوشگر هویگنس درقمر تتیان فرود آمد در مطبوعات درباره شباهت آن با زمین سر و صدای زیادی به پا شد. شباهت به زمین؟ ولی این سیاره خیلی متفاوت از زمین است. سطح این سیاره پوشیده از گاز متان است. جو سیاره زهره تقریبا به جو زمین شباهت دارد و فاصله‌اش هم از خورشید تقریبا مانند زمین است.، اما سیاره‌ای کاملا متفاوت است. هیچ اقیانوسی و سطح تکتونیکی وجود ندارد که مکانی مناسب برای اسکان انسان باشد. تا امروز هیچ سیاره‌ای خارج از منظومه شمسی پیدا نکرده‌‌ایم که ویژگی‌های نزدیک به زمین داشته باشد.

تقریبا 300 سیاره جدید خارج از منظومه شمسی در کهکشان راه شیری رصد شده‌‌‌اند که از مشتری داغ‌ترند. سیارات بزرگی که خیلی نزدیک به ستاره‌هایشان در حال چرخش هستند که احتمال وجود حیات و آب مایع در سطحشان بعید است.

این دانشمند می‌‌افزاید: با تردید می‌توان اذعان کرد ستاره‌هایی در کهکشان راه شیری وجود دارند که سیاره‌هایی کاملا شبیه زمین در پیرامونشان می‌گردند. ولی با اطمینان می‌توان ادعا کرد که سیاره‌هایی تقریبا شبیه زمین در کهکشان ما وجود دارند، ولی باور خاص بودن و کاملا شبیه بودن خیلی پوچ است. با این همه این دیدگاه براون لی در اقلیت قرار دارد.

زمینی نه آنچنان خودویژه

در حالی که امروزه فناوری مربوط به شکار سیاره با شتاب بیشتری در حال پیشروی است، انتظار از شکارچیان سیاره برای مشاهده و رصد دوقلوی کره زمین ما، اوج می‌گیرد. این پژوهش، دانشمندان را به بحثی رهنمون کرده است که آیا کره زمین واقعا آن خودویژگی، خاصی را که ما برای آن قائلیم دارد یا خیر؟

آقای آلن باس در این باره می‌گوید: در 10 ساله اخیر، همه موارد متوجه هدف «هیی» کاوشگر خارج از منظومه شمسی شده است که به نظر می‌آید آنچنان هم برجسته نباشد.

او و همکارانش اذعان دارند که این مانند باور به حضور اشکالی از حیات در کرات متعددی از سیارات خارج از کهکشان راه شیری به نظر می‌آید.وی می‌افزاید: با این که می‌دانم حیات خود یک ویژگی کاملا منحصر به فرد زمین است، ولی با اطمینان می‌‌توان از دیدگاه حضور حیات در کرات دیگر حمایت کرد. همچنان که به زور توانستیم میلیاردها مورد از سیارات درون کهکشانی را رصد کنیم.

یک یار قدیمی به نام ماه

حیات در کره زمین شاید بیشتر مدیون ماه به عنوان نزدیک‌ترین همسایه کیهانی آن باشد. ماه چرخش زمین را تنظیم می‌کند و مانع حرکت‌های ویرانگر قطب‌ها می‌شود که در صورت بروز ممکن است تغییرات عمده‌ای در آب و هوای زمین به وجود آید که در آن صورت به هیچ روی تداوم حیات مقدور نیست.

ماه همچنین موجب جزر و مد اقیانوس‌ها می‌شود که به گفته دانشمندان می‌توانست بهترین جا برای زندگی اولیه بوده و موجبات تکامل اشکال اولیه حیات و بقای آنها در زمین را فراهم آورد.

اگرچه زمین شرایط ضروری زندگی را دارد، ولی هنوز روشن نیست که آیا حدوث حیات در زمین یک خوش‌شانسی بوده یا این که اگر می‌تواند براحتی رخ دهد پس هر جایی که شرایط فراهم است، باید به وجود آید!

مترجم: محمدنقی عزیزی
منبع: Live Science