زندگی بدون نان و برنج

زمانی که این افراد غذاها یا محصولات حاوی پروتئین گلوتن را مصرف می‌کنند سیستم ایمنی بدن آنها، از طریق آسیب و تخریب پرزهای روده کوچک نسبت به این محرک واکنش نشان می‌دهد. در حالت عادی، پرزهای روده جذب مواد مغذی را از مواد غذایی از طریق دیواره‌ روده کوچک به جریان خون امکان‌پذیر می‌کند. بدون وجود پرزهای سالم، فرد علی رغم تغذیه خوب، دچار سوءتغذیه می‌شود چرا که مواد مغذی به نحو مطلوبی از روده جذب نمی‌شود. در واقع سلیاک بیماری‌ای است که در اثر دو نوع اختلال در بدن ایجاد می‌شود. یکی جذب نامناسب مواد مغذی از روده و دیگری واکنش غیر طبیعی سیستم ایمنی نسبت به گلوتن. این بیماری، یک بیماری ارثی است و از نسلی به نسل دیگر قابل انتقال است. گاهی نیز ممکن است ناگهانی و شاید به دنبال یک عمل جراحی، بارداری، عفونت ویروسی یا استرس‌های شدید احساسی آغاز شود.

ظهور علایم بیماری در بخشهای مختلف بدن

علایم سلیاک در افراد مختلف متفاوت است. این علایم ممکن است در دستگاه گوارش یا در سایر نقاط بدن ظهور یابند. بروز علایم گوارشی بیشتر در اطفال و کودکان شایع است و شامل نفخ و درد شکمی، اسهال مزمن، استفراغ، یبوست، مدفوع رنگ پریده و بدبو و کاهش وزن می‌شود. برخی از کودکان ممکن است این علایم را در قالب بدخلقی نشان دهند. جذب نامناسب مواد مغذی در سنین رشد کودک که بسیار زمان حیاتی است، ممکن است منجر به عدم رشد مناسب کودک، تاخیر در رشد، کوتاهی قد، تاخیر در بلوغ و ایجاد نقص‌هایی در مینای دندان‌های ثابت او شود. افراد بالغ کم‌تر به علایم گوارشی دچار می‌شوند و به جای آن این علایم در آنها بیشتر بروز می‌کند: کم خونی فقر آهن تعریف نشده، خستگی، درد استخوانی و مفاصل، پوکی استخوان یا کاهش تراکم استخوانی، احساس کرختی و بی‌حسی در دست‌ها و پاها، حمله صرع، نداشتن دوره‌های قاعدگی، ناباروری یا سقط جنین‌های عودکننده‌ آنی و جوش‌های پوستی خارش‌دار. عوارض طولانی مدت سلیاک شامل سوءتغذیه است که می‌تواند منجر به کم خونی، پوکی استخوان و سقط جنین و نیز بیماری‌های کبدی و سرطان‌های روده شود.

نحوه برخورد با سلیاک

در حال حاضر تنها درمان بیماری سلیاک پیروی از رژیم غذایی بدون گلوتن و حذف تمام مواد غذایی حاوی گندم، جو، چاودار و جو دو سر و نیز حبوبات، غلات و ماکارونی است. وضعیت بسیاری از بیماران مبتلا به سلیاک به گونه‌ای است که مجبور به ترک همیشگی مصرف گلوتن می‌شوند. این افراد بهتر است تحت نظر یک متخصص تغذیه قرار گیرند تا با آگاهی از رژیم‌های غذایی و استفاده از مواد غذایی مناسب شرایط‌شان، کیفیت زندگی‌شان بهبود یابد. متخصص تغذیه به آنها می‌آموزد که چگونه از ترکیبات مواد غذایی اطلاع یابند و چگونه این گونه غذاها را تشخیص دهند. در بسیاری از افراد، دنبال‌کردن این رژیم غذایی علایم بیماری را متوقف کرده، آسیب‌های وارده به روده را درمان و از آسیب‌های بعدی جلوگیری می‌کند. بهبودی فرد طی چند روز پس از شروع رژیم غذایی آغاز می‌شود. روده کوچک معمولا در کودکان طی 3 تا 6 ماه درمان می‌شود ولی در افراد بالغ تا حدود 2 سال طول می‌کشد. روده‌ای که درمان شده به این معناست که حالا روده فرد دارای پرزهایی شده که قادر است مواد مغذی را از مواد غذایی خورده شده جذب کند. افراد برای سالم ماندن، باید در طول زندگی خود از مصرف گلوتن اجتناب کنند. خوردن حتی مقدار کمی گلوتن هم می‌تواند به روده کوچک آسیب وارد کند.

برخی از افراد علی رغم رعایت رژیم بدون گلوتن بهبود نمی‌یابند. شایع ترین دلیل این عدم نتیجه‌گیری نسبت به رژیم، مصرف مقادیر کمی از گلوتن است که ممکن است در خلال این رژیم مصرف شود. از برخی منابع پنهان گلوتن می‌توان به افزودنی‌های غذایی مانند نگهدارنده‌ها و تثبیت‌کننده‌هایی که با گندم ساخته می‌شوند اشاره کرد. همان‌طور که گفتیم به ندرت افرادی هستند که علی رغم همه تلاش‌ها بهبود نمی‌یابند. بیماری این گونه افراد سلیاک مقاوم است و روده‌های آن‌ها آسیب شدیدی دیده و قابل درمان نیست. به دلیل این که روده‌های آنها قادر به جذب مقدار کافی مواد مغذی نیست، مجبور به دریافت مواد مغذی مستقیما از طریق جریان خون هستند. این افراد تحت درمان دارویی قرار می‌گیرند. افراد مبتلا به سلیاک باید در استفاده از مواد غذایی بسیار دقت کنند و اگر در مورد مواد تشکیل‌دهنده یک ماده غذایی اطمینان کامل ندارند، آن را هرگز استفاده نکنند.

رعایت رژیم غذایی تنها راه رهایی

با توجه به مواردی که اشاره شد، تنها راه رهایی از مشکل سلیاک رعایت یک رژیم غذایی فاقد گلوتن است. ممکن است رعایت این نوع رژیم کمی دشوار باشد ولی به بهبودی پس از آن می‌ارزد. اولین گام این است که مواد غذایی حاوی گلوتن را به طور کامل از فهرست غذاها و مواد مورد استفاده خود حذف کنید. برای این کار می‌توانید از متخصص تغذیه خود کمک بگیرید. همیشه باید ترکیبات نوشته شده روی مواد غذایی را نگاه کنید و در صورت مشکوک بودن به مواد آن، از مصرف آن جدا خودداری کنید.

این افراد به دلیل حساسیت به پروتئین غلاتی که معمولا از آنها نان تهیه می‌کنند، مانند گندم، جو و...، باید از مواد غذایی که حاوی این ترکیبات هستند، خودداری کنند. از این گونه مواد غذایی می‌توان به این مواد اشاره کرد: ماکارونی، اسپاگتی، نان‌های معمولی، نان باگت، انواع کلوچه، انواع کیک، انواع بیسکوییت‌ها، سوسیس، کالباس، سوپ‌های آماده، سس‌هایی که در رستوران‌ها تهیه می‌شوند و سبزی‌های پخته رستوران‌ها، کتلت، شنیسل گوشت و مرغ، کباب کوبیده رستوران‌ها، فرنی با آردهای حاوی غلات ذکر شده، سس‌‌‌سفید، سس گوجه‌فرنگی، نشاسته گندم، پیتزا، رشته فرنگی، شیر شکلات، نسکافه، قهوه، گز، سوهان، انواع شیرینی‌هایی که حاوی آرد گندم هستند، حلوا، شکلات، کمپوت، آب نبات، غذاهای کنسروی، کشک، سرکه سفید، چیپس سیب زمینی، مارگارین، آجیل بو داده، دارچین، شکر قهوه‌ای و خلاصه تمام مواد غذایی که به گونه‌ای حاوی پروتئین گلوتن هستند. علاوه بر این، گاهی این پروتئین در بعضی مواد به صورت پنهان وجود دارد مانند برخی داروها و نیز دهان‌شویه‌ها. حتما در مراجعه به پزشک، او را از بیماری خود باخبر کنید.

با وجود تمام محدودیت‌های غذایی که برای افراد مبتلا به سلیاک وجود دارد، آنها می‌توانند با مشورت با یک متخصص تغذیه از طیف گسترده‌ای از غذاهای فاقد گلوتن استفاده کنند. گروهی از مواد غذایی فاقد گلوتن شامل این مواد هستند: نان ذرت یا تهیه شده از آرد ذرت، سیب‌زمینی، برنج، بلال، لوبیای قرمز، عدس و چنانچه بهبودی حاصل شده انواع حبوبات، چای، شیر بدون چربی‌ یا کم‌چربی، آب، تخم‌مرغ، پنیر کم‌چرب، دسر‌های آماده شده با آرد ذرت، میوه، بستنی خانگی، ماهی و مرغ، انواع گوشت بدون چربی یا کم‌چربی به صورت کبابی، سوپ‌های حاوی آرد برنج یا ذرت، فرنی با آرد برنج، شکر، سیر، موسیر، پیاز، سبزیجات، ادویه، سرکه سیب، مربا، عسل، شیرینی‌های تولید شده از سیب‌زمینی، آرد برنج و ذرت، شربت، گردو، فندق، پسته، بادام، تخمه آفتابگردان، لوبیای سویا، روغن مایع و روغن بادام زمینی. در این افراد به دلیل عدم استفاده از بسیاری از گروه‌های غذایی، کمبود اسید‌‌فولیک، ویتامین 12 B ، آهن و کلسیم شایع است. بنابراین باید از رژیمی استفاده کنند که سرشار از ویتامین‌ها و مواد معدنی باشد و در کنار آن، از قرص‌های مکمل آهن، اسید فولیک و مولتی ویتامین‌ها استفاده کنند. همچنین این افراد به انرژی مناسبی نیاز دارند و باید غذاهای پروتئینی زیادی مصرف کنند.

سلیاک یک بیماری جهانی

منابع: digestive.niddlr.nih.gov / annecollins