جریان مرگ در امواج خزر

‌این در حالی است که در کشورهای پیشرفته و دارای خطوط ساحلی، سال‌هاست طرح‌های موسوم به شناسایی نقاط ایمن و مناسب برای گردشگری اجرا می‌شود و آنها پیش از تعیین مناطق طرح سالم‌سازی دریا بر اساس مطالعات و بررسی‌های دقیق ، مخاطرات دریایی را شناسایی کرده، بر این اساس مناطق ایمن را در سواحل برای گردشگری معرفی می‌کنند.

در کشور ما هم اگرچه به نظر می‌رسد از خیلی قبل ‌باید درباره خطرات دریای خزر فکر اساسی می‌کردیم، به یقین اگر الان هم در این خصوص فکر جدی نکنیم با اعمال مدیریت غلط باعث مرگ و میر انسان‌های زیادی خواهیم شد.

دکتر حمید علیزاده، استادیار مرکز ملی اقیانوس‌شناسی، به تشریح مخاطرات دریایی، دلایل علمی‌ ایجاد آنها و شیوه مصون ماندن از غرق شدگی می‌پردازد .

به عنوان یک متخصص و کارشناس، علت اصلی غرق شدن شناگران در سواحل دریای خزر را چه می‌دانید؟

تلفات انسانی در دریای خزر دلایل مختلفی دارد، ولی آنچه از اهمیت خاصی برخوردار است تلفات انسانی در فصل شناست که عمدتاً از اواخر خرداد شروع می‌شود و تا اوایل مهر ادامه دارد. عواملی از جمله وضعیت ساحل، رژیم موج و جریان شکافندهرو ناآشنایی مناطق ساحلی در این مساله دخیل هستند.

متأسفانه این عوامل، سالانه سبب غرق شدن تعداد زیادی از شناگران و هموطنان عزیز در آب‌های ساحلی دریای خزرمی‌شوند. به طوری که آمارهای موجود هر ساله بین 200 تا 300 نفر تلفات انسانی در دوره کوتاه فصل شنا در مناطق ساحلی ثبت می‌کند.

به طور کلی امواجی که با چشم در ساحل دیده می‌شود ناشی از باد است.بادهای شمال ، شمال ‌غربی و شمال‌ شرقی در منطقه جنوبی خزر ایجاد موج می‌کنند و این امواج که به ساحل می‌آیند شکسته می‌شوند و جریان تولید می‌کنند. عمده تلفات ناشی از شنا مربوط به این جریان‌های ناشی از موج است.

تمام موج‌های دریا خطرناک نیستند. چه عواملی باعث می‌شوند، امواج ناشی از باد ویژگی‌های خاصی پیدا و جان شناگران را تهدید کنند؟

موج که به ساحل می‌رسد پس از مدتی در فاصله نزدیک به ساحل شکسته می‌شود و این عمل بر اساس موقعیت و شکل بستر و زاویه برخورد موج برای ورود به ناحیه ساحلی، جریان‌های موازی ساحل را تشکیل می‌دهد. اگر موج خیلی نسبت به ساحل مورب باشد معمولا جریان‌های طولی ساحلی که موازی ساحل است، تشکیل می‌شود که برای شناگران خطری ندارد، ولی باعث انتقال رسوب، مواد آلاینده و غیره می‌شود. ولی اگر زاویه ورود موج به ساحل تقریبا عمود به ساحل باشد، جریان‌هایی که تشکیل می‌شوند جریان‌های عمود به ساحل هستند. آب پس از شکستن موج به ساحل می‌رسد، ولی وقتی بر می‌گردد از دو طرف جمع می‌شود و در مسیر خاصی بر می‌گردد. این مسیر خاص مثل یک دالان است که آب را می‌شکافد و به داخل دریا می‌برد. به همین دلیل به جریان شکافنده موسوم است و به زبان انگلیسی به آن Rip Current گفته می‌شود؛ البته برخورد 2 جریان موازی ساحل و برگشت آن به سوی دریا نیز موجب ایجاد جریان شکافنده می‌شود.

این جریان‌های شکافنده بسیار خطرناک هستند. کسی که در آن قرار می‌گیرد باید بداند چگونه برخورد کند. شناگر باید بکوشد داخل این جریان قرار نگیرد و اگر قرار گرفت باید نحوه برخورد را بداند.

‌یعنی حتی اگر شناگر در محاصره این جریان‌ها هم قرار گیرد، می‌تواند از آنها رهایی پیدا کند؟

شناگران اگر می‌خواهند وارد آب‌های با عمق بیشتر از یک و نیم متر شوند نه فقط باید شنا را بخوبی بدانند، بلکه باید از توان فیزیکی خوبی هم برخوردار باشند. چون فن شنا یک بحث است و شنا کردن طولانی در دریا هم بحث دیگری دارد. بنابراین پیشنهاد می‌شود در مناطقی که آب عمیق یا حتی بیشتر از شانه است، وارد نشوند. دیگر این‌که در مناطق شناخته نشده شنا نکنند. شاید مشکلات دیگری را به دنبال داشته باشد یا ناگهان زیر پای آنها خالی شود و عمق آب افزایش پیدا کند.

به طورکلی وقتی امواج مرتفع به وجود می‌آیند در شرایط خاصی این جریان شکل می‌گیرد که خیلی وابسته به شکل ساحل و زاویه ورود موج است. تشخیص زمان تشکیل جریان شکافنده برای مردم عادی سخت است؛ بنابراین موقعی که امواج مرتفع به ساحل می‌آید احتمال تشکیل جریان‌های شکافنده زیاد است. فقط در این شرایط شناگران نباید وارد آب عمیق شوند، زیرا دچار حادثه می‌شوند.

توصیه می‌شود وقتی دریا بسیار مواج است برای شنا وارد آب دریا نشوند. اگر کسی در این جریان افتاد باید بداند چگونه عمل کند. اولین شرایط، حفظ خونسردی است. اگر شناگر بترسد و احساس کند که جریان او را به داخل دریا می‌برد و بخواهد دقیقاً در خلاف جهت به طرف ساحل برگردد، این عمل خطرناک‌ترین حرکت است. در ضمن توصیه می‌شود کسی که در این جریان افتاد سعی نکند برخلاف جریان برگردد. جریان شکافنده شبیه بادبزن است که دسته بادبزن به سوی ساحل و دهنه آن به طرف دریا است. قسمت دسته بادبزن بیشترین قدرت جریان را دارد. اگر کسی در آن قرار گرفت نباید سعی کند برخلاف جریان به طرف ساحل بیاید. این جریان صرف نظر از این‌که شناگر چقدر توان فیزیکی دارد و چقدر شنا بلد است عملا برگشتن به طرف ساحل را غیر ممکن می‌کند. عمودی برگشتن یا به عبارتی برخلاف جریان برگشتن در عمل غیر ممکن است. شناگر باید کاری کند که اگر در جریان قرار گرفت، در صورتی که توان بدنی بالایی دارد، به شکل مورب برگردد، در غیر این صورت بکوشد خودش را شناور و در عمق آب با خونسردی شنا کند. هر چقدر آب عمیق‌تر باشد، این جریان ضعیف‌تر است. آنگاه از آب عمیق به آرامی ‌و به صورت مورب برگردد. همچنین شناگر باید در جایی شنا کند که افراد و نجات غریق وجود داشته باشند تا در صورت بروز مشکل، امکان کمک کردن وجود داشته باشد.

‌آیا این جریان‌های شکافنده علائم یا نشانه‌های ظاهری خاصی برای تشخیص توسط مردم عادی دارند؟

در خیلی از مناطق گیلان و مازندران ساحل ماسه‌ای است. در ساحل ماسه‌ای علائمی ‌شبیه اشکال هلالی وجود دارد. نوک هلال جایی است که جریان شکافنده تشکیل می‌شود. علائم دیگر عبارتند از این‌که اگر کسی روی تپه ماسه‌ای، نیمکت‌های چوبی یا روی سقف خودرویی قرار بگیرد و به منطقه ساحلی دقیق شود مسیر‌ها و اشکالی که به بادبزن دستی شبیه است را خواهد دید. انگار که دسته بادبزن به طرف ساحل و دهنه بازش به طرف دریاست. رنگ روشن در کف آب نشانه وجود جریان شکافنده است؛ البته این اشکال ظاهری جریان شکافنده است که مردم می‌توانند براحتی تشخیص دهند. شواهد دیگر مستلزم اندازه گیری با دستگاه‌های دقیق دریایی است.

غیر از جریان‌های شکافنده چه عواملی می‌توانند در کاهش تلفات انسانی نقش داشته باشند؟

متأسفانه آمار تفکیک شده‌ای وجود ندارد. ممکن است کسی که شنا را خوب بلد نیست وارد دریا شود و با یک موج معمولی یا با فاصله گرفتن از خط ساحلی غرق شود و جریان شکافنده در مرگ وی نقشی نداشته باشد. باید بدانیم شیب بستر در نواحی مختلف در جنوب خزر متفاوت است. شما وقتی داخل دریا می‌شوید بعضی جاها بسرعت عمق آب زیاد می‌شود و زیر پای شما ممکن است سریع خالی شود. کسی که شنا بلد نیست دیگر براحتی نمی‌تواند برگردد و این می‌تواند دلیل غرق شدن باشد. در بعضی مناطق ساحلی در زیر آب پشته‌های ماسه‌ای وجود دارد که شما وقتی روی آن قرار می‌گیرید احساس می‌کنید چقدر عمق آب کم است، ولی بلافاصله یکدفعه عمق آب به طور ناگهانی زیاد می‌شود. پشته ماسه‌ای ممکن است براحتی شناگر را گول بزند و باعث بشود شناگر فکر کند در منطقه کم‌عمقی وجود دارد که ناگهان زیر پای آنها خالی خواهد شد با این‌که پشته ماسه‌ای نیز پایدار نیست، بنابراین اینها می‌تواند دلیل غرق شدن باشد. یکی دیگر از دلایل، افزایش تراز آب طی سالیان گذشته است. خیلی از ساختمان‌ها، تأسیسات، چاه‌های فاضلاب و چاه‌های آب در دریا وجود دارد. بعضی مناطق از این نظر پاکسازی‌شده نیست و امکان دارد هنگام شیرجه برای شناگران حادثه‌های برخورد با اشیا و لوازم فلزی، چوبی و سنگی به وجود آید و شناگر دچار حادثه شود.

‌طرح سالم‌سازی دریا که در استان‌های ساحلی به منظور ایجاد سواحل مطمئن برای شنا و تفریح مسافران از سال 1375 آغاز شده چه تاثیری در کاهش تلفات شنا داشته است؟

آمارهای به ثبت رسیده پستی و بلندی‌های زیادی دارد. طی سال‌های اخیر برابر آمار موجود، بالاترین مرگ و میر مربوط به 6 سال پیش بود که حدود 840 نفر از شناگران در دریای خزر غرق شدند. سال گذشته حدود 200 تا 220 نفر تلفات انسانی ناشی از شنا در دریای خزر به ثبت رسیده است. پس از اجرا و گسترش این طرح‌ها و حضور سازمان‌های مسوول مثل سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، هلال احمر، فرمانداری و شهرداری‌های محل، تلفات تا حد زیادی کاهش پیدا کرد، ولی در چند سال اخیر با این‌که طرح سالم‌سازی با قوت زیاد و پوشش مناطق وسیع‌تری با حضور ناجیان غریق در حال انجام است، میزان تلفات از یک حد خاصی پایین‌تر نمی‌آید. به طور معمول 200 نفر در سال تثبیت شده است، گرچه به مرز تلفات در گذشته که 800 نفر در سال بود، نمی‌رسد.

طرح سالم‌سازی به تنهایی نمی‌تواند در راستای کاهش تلفات انسانی کمک کند و باید اقدامات دیگری انجام شود که در این راستا مرکز ملی اقیانوس‌شناسی پیشنهاد‌های خاصی برای این کار ارائه کرده است.

شیوه برخورد کشورهای دیگر در مورد پدیده جریان شکافنده و مخاطرات دریایی چطور است؟

پدیده جریان شکافنده در منابع علمی‌ از حدود 60 سال پیش در کشورهایی که در مطالعات دریایی پیشگام هستند ذکر شده است. در کشورهای دیگر به این جریان‌ها، جریان‌های مرگ‌آور گفته می‌شود. کشورهای خارجی در خصوص جریان‌های شکافنده مطالعات زیادی انجام داده‌اند. تابلو‌های هشداردهنده بزرگ در کنار ساحل نصب می‌کنند. به شکل مطلوب ‌در سطح مدارس، مهدکودک‌ها با انیمیشن، کارتون و کاریکاتور و اشکال مختلف برای همه اقشار جامعه اطلاع‌رسانی می‌کنند. جریان شکافنده و مخاطرات دریایی را توسط متخصصان به مردم توضیح می‌دهند. شیوه برخورد با این جریان را آموزش و اطلاع‌رسانی می‌کنند. در سایت‌های مراکز تحقیقاتی بزرگ دنیا در مورد این جریان‌ها مطالعه می‌شود و اطلاعات آن در دسترس مردم قرار می‌گیرد. غیر از آن چون در بعضی مناطق ساحلی در دنیا گردشگری یکی از منابع اصلی درآمد آنهاست، پیش‌بینی‌های روزانه نسبت بود یا نبود جریان شکافنده و میزان مخاطرات آن به مردم ارائه می‌شود. بنابراین به طرق مختلف به نسبت اهمیت آن منطقه ساحلی اطلاع‌رسانی می‌کنند.

‌با توجه به شرایط کنونی به نظر می‌رسد علی‌رغم این‌که می‌توانیم به کمک طرح‌های مختلف از این تلفات بکاهیم باز هم این روند ادامه خواهد داشت. شما به عنوان یک کارشناس چه پیشنهادهایی برای گردشگرانی که در این ایام تابستان از مناطق ساحلی دیدن می‌کنند، دارید؟

پیشنهاد می‌کنم تنها در صورتی که شناگری حرفه‌ای است، وارد آب‌های عمیق شود و در ضمن پیش از شنا در این مناطق، اطلاعات بیشتری نسبت به نواحی ساحلی کسب کند. همچنین می‌تواند به سایت مرکز ملی اقیانوس‌شناسی به نشانی: www.inco.ac.ir مراجعه، پوستر و بروشور‌های اطلاع‌رسانی را دانلود و استفاده کند. در ضمن در مناطقی که ناجیان غریق حضور دارند شنا کنند که اگر دچار مشکل شدند بتوان سریع به آنها کمک کرد.

خزر در سایه کم‌توجهی مسوولان قربانی می‌گیرد

در شرایطی که هر ساله صد‌ها نفر از هموطنان بر اثر غرق‌شدگی در کشور جان خود را از دست می‌دهند و اکثریت قربانیان را شناگران مناطق ناشناخته و خارج از محدوده طرح‌ها تشکیل می‌دهد، با گذشت 9 ماه از زمان اجرای طرح شناسایی مناطق پرخطر دریای خزر که با سال‌ها تاخیر از سوی مرکز ملی اقیانوس‌شناسی آغاز شده، به گفته دکتر وحید چگینی، رئیس مرکز ملی اقیانوس‌شناسی، اجرای این طرح مهم با بی‌مهری دستگاه‌های مسوول در تخصیص بودجه متوقف مانده است.

مرکز ملی اقیانوس‌شناسی با همکاری سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی طرحی در خصوص شناسایی مراکز پرخطر دریایی سواحل جنوبی دریای خزر داشته‌ که قرار بود 40 درصد بودجه آن را سازمان و 60 درصد آن را معاونت برنامه‌ریزی‌ و امور راهبردی بپردازد.

به دلیل این‌که تاکنون از سوی کارفرمای اصلی یعنی سازمان میراث فرهنگی، بودجه‌ای به این طرح اختصاص نیافته است، 60 درصد سهم اعتبار معاونت برنامه‌ریزی‌ را نیز نتوانسته‌ایم دریافت کنیم، بنابراین در حال حاضر این طرح به صورت راکد باقی مانده است.

چگینی درباره دلایل راکد ماندن این طرح می‌گوید: برای انجام همکاری و آغاز فعالیت تماس‌های متعددی با سازمان میراث فرهنگی داشته‌ایم، اما تاکنون پولی پرداخت نشده است. این طرح باید از سال پیش آغاز می‌شد، حداقل 9 ماه از ابلاغ این طرح می‌گذرد و تاکنون به صورت محدود و در حد چند کار دانشجویی فعالیت‌هایی در این زمینه صورت گرفته است، اما اگر می‌خواهیم کار اساسی انجام شود، نیاز به اندازه‌گیری و مدلسازی دارد که انجام این موارد نیز نیاز به اعتبارات مناسب دارد.

وی می‌افزاید: بتازگی مذاکراتی با سازمان مدیریت بحران در این ارتباط داشته‌ایم که آنها پیشنهاد کرده‌اند این طرح را مجدد به این سازمان ارائه کنیم که امیدواریم از این طریق تامین اعتبار شود.

بنابراین با وجود انعقاد قرارداد با سازمان میراث فرهنگی، هنوز اعتباری تخصیص نیافته است، در حالی که اگر تاکنون این طرح اجرا می‌شد، حداقل درصدی از مرگ و میرها در سواحل کاهش می‌یافت. با اجرای طرح مرکز ملی اقیانوس‌شناسی در سراسر سواحل شمال کشور و شناسایی و علامتگذاری مناطق پرخطر و اطلاع‌رسانی و آموزش به مردم طبیعتا شاهد کاهش چشمگیر آمار مرگ و میر در سواحل خزر خواهیم بود.

بهاره صفوی