تهدیدی جدید برای آب‌های جنوب

سازمان ملل متحد سال 2009 را سال تغییر اقلیم نامگذاری کرده است. طی چند سال اخیر، تغییر اقلیم در مناطق مختلف جهان بر اثر عوامل متفاوت به مشکلی جدی بدل شده و در این میان، تغییرات اقلیم اقیانوس‌ها هم بر زندگی آبزیان و دیگر موجودات دریاها و اقیانوس‌ها تاثیر منفی گذاشته است. در حال حاضر شکوفایی عروس‌های دریایی در آب‌های مناطق مختلف را می‌توان نمونه‌ای بارز از این مشکلات محسوب کرد که متاسفانه آب‌های جنوبی ما را هم با خود درگیر کرده است. کارشناسان معتقدند بر خلاف پدیده کشند قرمز، درخصوص افزایش عروس‌های دریایی انتظار گسترش ناگهانی وجود ندارد. در واقع اگرچه هر موجودی که بخواهد افزایش بیابد و تاثیر منفی بر دیگر موجودات زنده بگذارد، مهاجم است، اما به این معنا نیست که هر موجودی که احتمال افزایش‌اش وجود داشته باشد، از همین حالا ما را نگران کند.

کاهش ذخایر آبزیان در راه است

از سال‌های گذشته، افزایش عروس‌های دریایی بخصوص گونه Crambionella orsini در خلیج‌فارس و دریای عمان توسط کارشناسان مراکز تحقیقاتی جنوب بویژه مرکز چابهار گزارش شده است.

عروس‌های دریایی که در تابستان جمعیتشان افزایش می‌یابد، شکارچیان قهاری هستند که مشکلاتی را هم به وجود می‌آورند، به طوری که گروه‌هایی مانند لارو بیشتر آبزیان مهم، ماهیان و میگوها و زئوپلانکتون‌های رده بالا را می‌خورند و به زنجیره مفید آب دریا آسیب می‌رسانند، در حالی که خودشان خیلی مفید نیستند.

در دنیا بحث گرم شدن جهان را مهم‌ترین عامل افزایش عروس‌های دریایی می‌دانند، اما صید بی‌رویه ماهیان شکارچی رده بالا ممکن است از جمله عوامل دیگر این روند باشد.در این میان راه مستقیمی ‌برای برخورد با این نوع جانوران وجود ندارد.هرچند در برخی تحقیق‌ها روی مبارزه بیولوژیک اشاراتی شده است.

معضلات آب‌های ساحلی جهان از جمله خلیج‌فارس رو به افزایش‌ هستند و عروس‌های دریایی ممکن است برای آینده ذخایر ما خطر داشته باشند و در آینده با کاهش شدید ذخایر مواجه شویم. همان‌طور که اشاره شد،تغییر اکوسیستم‌های دریایی و بروز چنین پدیده‌هایی خاص خلیج فارس نیست. در حال حاضر آب‌های دنیا با تغییرات فاحش بیولوژیک و فیزیکی- شیمیایی مواجه هستند و این طور نیست که این اتفاق تنها برای آب‌های کشور ما رخ داده است. در حال حاضر شکوفایی عروس‌های دریایی که از زئوپلانکتون‌های بزرگ محسوب می‌شوند در سراسر دنیا رو به افزایش است و در این میان خلیج فارس و دریای عمان از مناطق حاد شکوفایی این جانوران محسوب می‌شوند، هر چند در سال 2002 میلادی هم با شکوفایی عروس دریایی به نام Crambionella orsini در خلیج فارس و دریای عمان، غیر از کاهش چشمگیر در صید سنتی و صنعتی و خسارت به ادوات صید، شکوفایی این گروه از زئوپلانکتون‌ها سبب اختلالاتی در فعالیت آب شیرین کن‌ها در نواحی ساحلی شد.

البته علت و منشاء این شکوفایی مشخص نشد. با توجه به تغییرات اقلیم اقیانوسی گفته می‌شود که افزایش دما موجب ازدیاد عروس‌های دریایی می‌شود، زیرا رشد عروس‌های دریایی در آب‌های گرم بیشتر است. کاهش چشمگیر طعمه خواران عروس‌های دریایی، مانند لاک‌پشت‌ها، تن ماهیان و دیگر ماهیان بزرگ نیز در افزایش این جانوران تاثیر می‌گذارند و به علت وسعت جغرافیایی نسبتا زیاد، ظاهرا تخریبی جدی بر نواحی ساحلی پدید نیامده بود.

این مشکل تنها به آب‌های جنوبی ما محدود نمی‌شود و در سال‌های اخیر، برخی نواحی ساحلی کشورهای حاشیه نشین دریای مدیترانه بویژه اسپانیا و سیسیلی در ایتالیا، تحت تاثیر شکوفایی فزاینده‌ای از عروس‌های دریایی گزنده قرار گرفته‌اند، به نحوی که این شکوفایی خطر جدی برای شناگران محسوب می‌شد، بنابراین افزایش دمای آب اقیانوس‌ها نه تنها به صید و صیادی لطمه می‌زند بلکه ممکن است سبب تعطیل شدن پلاژ‌های عمومی‌ نیز در سواحل آسیب دیده (همانند آنچه در کشور اسپانیا پیش آمد) شود، بعلاوه، کارایی استخر‌های کشت و پرورشی نیز تحت تاثیر قرار می‌گیرد، به‌طوری‌که در سال 2007 میلادی، شکوفایی عروس‌های دریایی سبب نابودی کامل یک مزرعه کشت و پرورش ماهی آزاد در ایرلند شمالی شد. در سال 2008 میلادی، نیروگاه اتمی‌ دیابلوکنیون در ایالت کالیفرنیا به علت گرفتگی لوله‌های مکنده آبگیر توسط شکوفایی عروس‌های دریایی مدتی خاموش شد.

در سال 2003 میلادی در کشور عمان، آب شیرین‌کن قبرا، به علت وقوع شکوفایی عروس‌های دریایی دچار اختلالاتی شد، به‌طوری‌که این جانوران مانع فعالیت مکش آب شده و آب رسانی به شهر مسقط دچار مشکل شد و خسارت زیادی به فیلتر‌های مکش آب وارد آمد. در سال 2002 میلادی تعداد زیادی از عروس‌های دریایی سبب سد شدن سیستم خنک کننده مکش‌های آب دریا در سیستم گاز مایع طبیعی (LNG) عمان شدند. اگر عروس‌های دریایی باعث تعطیلی سیستم LNG عمان شوند، حدود 7 میلیون دلار در روز به این شرکت زیان وارد خواهد آمد. از این‌رو، خسارت شکوفایی عروس دریایی به اقتصاد کشور حائز اهمیت است.

آیا این بار نوبت عروس‌های دریایی است؟

به طور کلی تغییرات آب و هوایی و فعالیت‌ها و دخالت‌های انسانی در نواحی ساحلی موجب شده سیکل انرژی‌ که در گذشته به تولید ماهی یا ذخایر با ارزش تبدیل می‌شده به سمت تولید گونه‌های مضر و غیرضروری تغییر مسیر دهد. رئیس بخش اکولوژی مرکز تحقیقات آبزی پروری جنوب موسسه تحقیقات شیلات با تایید افزایش عروس‌های دریایی در خلیج فارس و دریای عمان بخصوص در منطقه چابهار معتقد است: این نوع بلوم مانند کشند سرخ که ناشی از شکوفایی جلبک‌هاست خطر آنی ندارد، اما به عنوان جانوری که تنوع و فراوانی گونه‌های آن افزایش یافته، ممکن است اثراتش را درچند سال آینده به شکل کاهش شدید ذخایر ماهی و آبزیان نشان دهد.

معاون دریایی سازمان حفاظت محیط زیست نیز با اشاره به اظهارات برخی کارشناسان مبنی بر شکوفایی عروس دریایی در خلیج فارس می‌گوید: عروس دریایی از آن دسته از ژلوفیش‌هایی است که به طور معمول در فصل زمستان و سرما در سواحل هرمز دیده می‌شوند. دکتر نبوی، با بیان این‌که از شکوفایی عروس‌های دریایی احساس خطر نمی‌کنم، می‌افزاید: تنها انتظار می‌رود این عروس‌ها قطعه قطعه شده و وارد آب شیرین کن‌ها شده و موجب بسته شدن مسیر لوله آب شیرین کن‌ها شوند وگرنه عروس‌های دریایی تاثیر سمی‌نداشته و مرگ و میر آبزیان را موجب نمی‌شوند.

در این خصوص مساله این است که اگر شکوفایی حجیم عروس‌های دریایی در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان رخ دهد، چه راهکارهایی برای مقابله یا کاهش آن پیشنهاد می‌شود. محقق مرکز تحقیقات آبزی پروری جنوب، با ابراز تاسف از این که هنوز فعالیت‌ مستمر و مداومی ‌برگونه‌های موجود در آب‌های جنوب انجام نشده است، می‌گوید: ما هنوز به طور دقیق‌ و جدی دریایمان و محتوای زیستی واقعی آنها و این‌که چه تغییراتی به وقوع پیوسته و وضعیت آینده چه خواهد بود را نمی‌شناسیم و برای تجزیه و تحلیل و نتیجه‌گیری از داده‌ها و اطلاعات نیازمند تحقیقات مداوم و مستمر، هدفمند و با دانش و آموزش کافی هستیم. دهقان تاکید می‌کند: در واقع این اتفاقات در حال رخ دادن است، اما ابراز یک نظر جدی در مورد آنها و خطراتشان نیاز به تحقیقات تخصصی ترو دقیق‌تر و همچنین نمونه برداری‌های مکرر و مداوم دارد، زیرا امکان بروز هر گونه تغییر در ترکیب گونه‌ها، فراوانی‌ها و عوامل اکولوژیک آنها بخصوص برای ذخایر بی‌مهره دریا که پروسه‌های بیولوژیک سریع‌تری دارند، وجود دارد.

پرسش این است که اگر شکوفایی حجیم عروس‌های دریایی در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان رخ دهد، چه راهکارهایی برای مقابله یا کاهش آن پیشنهاد می‌شود.