با واژگان
کاریکلماتور
این واژه، ساخته شده از ترکیب دو واژه کاریکاتور و کلمه است و در اصطلاح، نوعی جمله قصار یا کلام کوتاه منشور و ساده است که به یک موضوع واحد میپردازد و مضمون آن در بردارنده نکتهای فکاهی یا جدی است، مانند این نمونه: «موش غذای متحرک گربه است.»
برخی نیز آن را چنین تعریف کردهاند: «کاریکاتوری است که با واژهها بیان میشود.» اما این تعریف بیشتر متوجه ظاهر این اصطلاح و کلمههای سازنده آن است و درخور یادآوری است که کاریکلماتور لزوما بیان کاریکاتور و خندهآور نیست و در واقع، بعضی اوقات کاملا هم جدی است. از این رو میتوان کاریکلماتور را به دو نوع کلی فکاهی و جدی تقسیم کرد. کاریکلماتورهای فکاهی همیشه در بردارنده نکتهای خندهدار هستند و ویژگیهای متون مطایبهآمیز بر آنها حاکم است. یعنی از ابزارهایی که موجب خندهدار کردن کلام میشود، استفاده میکنند. مثل «پرنده گربه را سر به هوا میکند.» و یا «کارکنان باغوحش حق توحش دریافت میکنند.»کاریکلماتور جدی شکلهای متعددی دارد. ممکن است شاعرانه باشد که میتوان آن را نوعی نثر شاعرانه کوتاه نیز تلقی کرد. مثل: «در زمستان وقتی تصویر درخت بر آب افتاد، آنقدر ماهی گلرنگ روی شاخههایش نشست که مثل درخت بهاری غرق شکوفه شد.» ممکن است در بردارنده نکتهای والا باشد مثل «سایه چهار نژاد یکرنگ است» و یا امکان دارد از موضوعات کلی یا بدیهی سخن به میان آورد مثل: «زمان، حاصل جمع گذشته و آینده است.» گاهی نیز بیانکننده تصویری ساده است مثل: «وقتی گل پرپر میشود، شبنم سقوط میکند.» با این همه، وجه مشترک همه گونههای کاریکلماتور این است که در آنها پدیدههای ساده و انگشتشماری از زندگی روزمره وجود دارد که نویسنده درباره آنها به مضمونسازی پرداخت است. و از اینجاست که میتوان گفت اساس کاریکلماتور مضمونسازی است. نویسنده کاریکلماتور برای نوشتن کاریکلماتورهایش از تمام امکانات ادبی و شگردهای شاعرانه استفاده میکند. مهمترین دستاورد کاریکلماتور برجستهسازی اشیاء و موجودات و مفاهیم آشنا و کشف رابطه تازه میان آنها برای برانگیختن ادراک و احساس تـازه از واقـعـیـتهـای جـهـان است. کاریکلماتور شکار سوژههای روزمره و گاه پیش پا افتادهای است که کمتر به آنها توجه میشود و در آن وجوه تازهای از واقعیت یا روابط میان امـور گوناگون و پدیدههای ظاهری بیان میشود. واژه کاریکلماتور از ساختههای احمد شاملو است که برای اولین بار در سال 1347 در مجله خوشه به کار رفته است. کاریکلماتور از انواع ادبی است که در سالیان اخیر در ایران پدید آمده است و معروفترین نویسنده آن نیز پرویز شاپور بود که اولین کتاب خود را در این زمینه در سال 1350 منتشر کرد.
[به نقل از دانشنامه ادب فارسی]
گفت و گو
