حرکت کنید تا برکت‌تان نرود!

بنده خدا مادر بزرگ که آن روزها زبر و زرنگ و چالاک بود، امروز دیگر کمتر حرکت می‌کند و واقعا انگار وقتی آدم حرکت نمی‌کند، برکتش می‌رود! حالا او از همین بی‌تحرکی دچار مشکلات زیادی شده است.البته واقعا نمی‌دانم که اول مرغ بود یا تخم‌مرغ. یعنی اول او بیمار شد و بعد کم‌تحرکی به سراغش آمد یا اول کم‌تحرک شد و بعد بیماری گریبانش را گرفت. اما هرچه هست این دو لازم و ملزوم هم شده‌اند.

متخصصان معتقدند بی‌تحرکی زمانی رخ می‌دهد که فرد قادر به تغییر وضعیت نباشد یا حرکت وی به دلایل پزشکی محدود شده باشد. بی‌تحرکی تنها به استراحت در تخت اطلاق نمی‌شود. معلولی که صندلی چرخدار استفاده می‌کند نیز به درجاتی از بی‌تحرکی مبتلاست.

گاهی کاهش حرکت پیامد برخی مشکلات سلامتی است، مانند: ابتلا به بیماری‌های خاص، تصادفات و جراحی، گاهی کاهش تحرک برای اهداف درمانی است و برای بهبود و ترمیم بافت و عضو صدمه‌دیده توصیه می‌شود، مانند عضوی که دچار شکستگی شده است و داخل گچ قرار دارد. اما هرچه باشد سالمندی و کم‌تحرکی بیش از بقیه در کنار هم قرار می‌گیرند.

به نحوی که پژوهش‌ها نشان می‌دهند 45 درصد از افراد بالای 60 سال و 60 درصد افراد بالای 85 سال در تحرک مشکل دارند که شامل محدودیت حرکت دائم، موقت، عضوی و فراگیر می‌شود.

شاید شما با خواندن این مقاله از جای خود برخیزید و بگویید هیچ چیز مثل تحرک نیست ولی اگر پزشکتان دستور استراحت داده است، مجبورید کم‌تحرکی را به خاطر مزایایش بپذیرید. بله کم‌تحرکی مزایایی نیز برای شما دارد بخصوص اگر بیمار قلبی باشید. کاهش تحرک فیزیکی، نیاز به اکسیژن را در بافت‌ها کاهش می‌دهد و به استراحت عضله قلب کمک می‌کند. مانند آنچه در بیماری‌های قلبی و سکته‌های قلبی به دنبال آن هستیم.

درد را در اندام‌های شما تخفیف می‌دهد و از مسکن کمتری استفاده می‌کنید. همچنین اگر عملی انجام داده‌اید، از وارد آمدن جراحت بعدی به ساختار آسیب‌دیده شما که در حال ترمیم است، جلوگیری می‌کند. گاه شما نیاز به ذخیره انرژی و بازیابی دوباره توان از دست رفته دارید یا از طریق استراحت و کم‌تحرکی آرامش روحی روانی خود را باز می‌یابید. بخصوص اگر دوره سخت ذهنی یا جسمی را طی کرده باشید.

خطرات کم‌تحرکی

با وجود تمام مزایایی که نام بردیم، کم‌تحرکی خطراتی نیز دارد. نخستین اثر کم‌تحرکی بر جسم شما دیده خواهد شد. تمام سیستم‌های بدن، در معرض خطرات ناشی از کم‌تحرکی بی‌تحرکی هستند. این خطرات به سن، سلامت جسمی روانی، سطح بی‌تحرکی، مدت و زمان بی‌تحرکی بستگی دارد. در بیماران سالمند و ضعیف که اغلب بیماری‌های مزمن نیز دارند،‌ نسبت به بیماران جوان، عوارض بی‌تحرکی، پیشرفت بیشتری می‌کند.

تغییرات سیستم عضلانی اسکلتی

بی‌تحرکی می‌تواند در سیستم عضلانی اسکلتی سبب ایجاد تغییرات دائمی شود. توده عضلانی و قدرت آن، به وسیله تعادلی که بر اساس تولید پروتئین و مصرف آن وجود دارد، حفظ می‌شود.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بار ماهیچه و فعالیت آن توسط این تعادل تنظیم می‌شود.

بی‌تحرکی، بار ماهیچه و فعالیت و سنتز پروتئین را کاهش و شکسته شدن پروتئین را افزایش می‌دهد که نتیجه آن، کاهش توده عضلانی، کاهش اندازه ماهیچه و به دنبال آن کاهش انعطاف‌پذیری و قدرت ماهیچه است.

یعنی در واقع در اثر کم‌تحرکی، اندک اندک شما ماهیچه‌های خود را از دست می‌دهید و شاید بازیابی آن به سختی صورت پذیرد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بعد از یک هفته، 20 درصد از قدرت و تحمل ماهیچه کاهش می‌یابد. بی‌حرکتی بیش از یک تا 2 ماه می‌تواند اندازه ماهیچه را تا نصف کاهش دهد که با کاهش عملکرد همراه است که از این میان ماهیچه‌های پا بیشترین تاثیر را از بی‌حرکتی می‌پذیرند.

مفاصل نیز از عوارض بی‌حرکتی بی‌نصیب نمی‌مانند. سفتی غیرطبیعی مفاصل و نرمی ساختارهای مربوط به آن، عملکرد مفاصل را محدود می‌کند.

استخوان در تنظیم املاح بویژه کلسیم نیز نقش دارد. بی‌حرکتی باعث کاهش املاح‌سازی و کمبود مواد زمینه‌ای استخوان می‌شود. در نتیجه این فرآیند، تراکم استخوان کاهش می‌یابد و به دنبال آن پوکی استخوان (استئوپروز) ایجاد می‌شود.

تنفس نیز سخت‌تر می‌شود

زمانی که بدن وضعیت تکیه به تخت را می‌پذیرد، شش‌ها از طرفی و فشار محتویات شکم برخلاف فشار دیافراگم از طرف دیگر باعث کاهش در حجم ریه‌ها می‌شود. ضعیف شدن ماهیچه‌های تنفسی نیز این مشکل را بیشتر می‌کنند و تبادل هوای تنفسی بخوبی صورت نمی‌گیرد. از طرفی، رکود ترشحات مجاری تنفسی و ناتوانی فرد در تولید سرفه موثر باعث تجمع خلط در مجاری هوایی شده و محیط مناسبی برای رشد باکتری‌ها ایجاد می‌شود که احتمال ابتلا به عفونت‌های تنفسی را بالا می‌برد.

تغییرات فشار خون

افراد بی‌تحرک، در معرض خطر افت فشار خون هستند، فرد در هنگام تغییر وضعیت دچار سرگیجه، سیاهی رفتن چشم‌ها و حتی از دست دادن هوشیاری می‌شود. کاهش انقباضات عضلانی نیز به افت فشار خون وضعیتی کمک می‌کند. هر چه انقباضات عضلانی بیشتر باشد، انقباضات عروق انتهایی بیشتر و بازگشت خون به قلب نیز بیشتر می‌شود.

خطر دوم، افزایش بار قلب

در حالت درازکش، خون در اندام‌های تحتانی جمع نمی‌شود و در نتیجه بازگشت خون به قلب افزایش می‌یابد که در این صورت قلب باید حجم ضربه‌ای را افزایش دهد. در نتیجه،‌ ضربان قلب در حال استراحت افزایش می‌یابد. حتی احتمال تشکیل لخته و سکته قلبی یا مغزی نیز افزایش می‌یابد.

زخم بستر

زخم‌های بستر یا زخم‌های فشاری، مشهودترین عارضه بی‌حرکتی هستند.

تاثیر مستقیم فشار، روی پوست و بویژه در محل‌های استخوانی، جریان خون آن قسمت از پوست را مختل می‌کند. هر چه زمان قطع خون‌رسانی به پوست طولانی‌تر شود، احتمال تخریب آن قسمت از پوست بیشتر می‌شود. این مشکل در افراد سالمند که پوست نازک‌تر و شکننده‌تری دارند یا افراد فلجی که حس درد را در بخشی از بدن خود از دست داده‌اند، پیشرونده‌تر است و از آنجایی که پوست اولین سد دفاعی بدن در مقابل ورود میکروب‌هاست، با از بین رفتن پوست و ایجاد زخم در سطح آن، احتمال ایجاد عفونت افزایش می‌یابد.

مشکلات گوارشی

تحرک، محرک حرکات دودی روده است. بیمار بی‌تحرک یا کم‌تحرک در معرض یبوست ناشی از کاهش حرکات دودی روده است. شاید بتوان گفت یبوست اولیه عارضه ناشی از بی‌تحرکی است. عارضه دیگر ناشی از کم‌تحرکی، کاهش اشتهاست که در نتیجه دریافت مواد مغذی مورد نیاز برای ترمیم و بهبود بافت‌ها را دچار مشکل می‌کند.

همچنین در این حالت احتمال ایجاد عفونت ادراری و سنگ کلیه نیز افزایش می‌یابد.همه چیزهایی که مرور کردید، نشان می‌دهد اگر الان خوابیده‌اید و می‌توانید، باید بلند شوید و اگر نشسته‌اید باید بایستید و اگر ایستاده‌اید باید کمی راه بروید تا سرحال‌تر شوید. فقط توصیه پزشکتان را فراموش نکنید.

ماندانا ملا‌ علی