فرم ، مقدم است یا محتوا؟ هیچ‌کدام!

دغدغه گردآوری مقالات کتاب بررسی عناصر داستان «ایرانی» همچنان که در مقدمه آن آمده، جستجوی فرم مناسب برای بیان فلسفه و جهان‌بینی الهی در قالب ادبیات است و مقدمه‌نویس همان‌جا مدعی می‌شود که قالب «رمان مادی غربی»، امکان دربرگرفتن مضامین الهی را ندارد.

در مباحث تئوریک ادبی، یک اصل معلوم و مقبول این است که فرم و محتوا در آثار ادبی و هنری در جریان تولید، یکدیگر را پیدا می‌کنند و هنرمند در بحبوحه خلق اثر، هرگز ابتدا فرم را انتخاب نمی‌کند تا سپس محتوا را در قالب آن بریزد و اثر را پیش ببرد، بلکه به هم رسیدن فرم و محتوا یک پروسه ظریف و تفکیک‌ناپذیر است که حتی خارج از اراده هنرمند به وقوع می‌پیوندد.

با این‌همه در کتاب بررسی عناصر داستان ایرانی کوشش‌های ارجمندی در شناخت داستان در ادبیات کلاسیک ایران صورت گرفته است. می‌دانیم که در ادب کهن فارسی، قصه در قالب شعر بیان می‌شد و تنها در قرن اخیر است که قالب داستان و رمان به گونه رایج در مغرب‌زمین وارد ادبیات فارسی شده که در این کتاب، یک بخش مستقل نیز به بررسی بوف کور صادق هدایت اختصاص یافته است.

در کتاب بررسی عناصر داستان ایرانی جای پرداختن به شاید تنها اثر داستانی مستقل در ادبیات کلاسیک ایران وجود داشت که نشانی از آن نمی‌بینیم، کتاب زنده بیدار (حی بن یقضان)‌ نوشته ابن طفیل که سال‌ها پیش توسط بنگاه ترجمه و نشر کتاب منتشر شد، یک اثر تربیتی در قالب قصه است که جای آن در کتاب بررسی عناصر داستان ایرانی خالی است.

این کتاب که از سوی انتشارات سوره مهر به بهای 51000 ریال منتشر گردیده، 16 مقاله از منتقدان و محققان با دیدگاه‌های مختلف را در بر می‌گیرد و نام‌های آشنای محمود عبادیان، مصطفی رحماندوست، نادر ابراهیمی، ناصر ایرانی، عبدالعلی دستغیب و... اعتباری است برای تدقیق مقوله‌ای که شاید سرانجامی بر آن متصور نباشد اما هر چه هست بار دیگر داستان را در ادبیات کهن فارسی، این بار با هدف بازگشت به آن و سپس سر بر آوردن از ادبیات جهان نو با هدف واریز مضامین دینی به آن، مورد توجه قرار داده است.

فرهاد کاس‌نژاد