هیپنوتیزم خیالپردازی یا درمان

سال‌های تحول پاریس بود و فرانسوی‌ها در فکر انقلاب دموکراتیک خود بودند که پزشکی اتریشی در پاریس یک مرکز درمانی تاسیس نمود و ادعا کرد روش جدیدی برای درمان بیماران کشف کرده است. پزشک اتریشی ادعا می‌کرد با استفاده از نیروی مغناطیس می‌تواند بیماری‌ها را درمان کند.

فرنتس مسمر (‌1815-1734)‌‌(franz mesmer) سالن بزرگی در پاریس ساخته بود. در این سالن یک حوضچه بود که در کف آن تکه‌های آهنربا قرار داشت و آب حوضچه وسیله انتقال نیروی مغناطیسی تصور می‌شد. مسمر یک عصای مغناطیسی هم به دست خود می‌گرفت و بیماران خود را به منبع مغناطیسی حوضچه متصل می‌کرد و از عصای خودش هم به آنها انرژی می‌داد. مسمر به هنگام درمان از موسیقی (پیانو) هم استفاده می‌کرد. با بیماران صحبت و حالت هیجانی را در آنها القا می‌کرد. او توانست بیماران زیادی را به سمت خود جلب کند. مسمر پدر هیپنوتیزم مدرن است، اما در روش او خبری از تمرکز و به خواب رفتن نیست. عقاید مسمر دور از واقعیت بود، اما توانست نگاه دانشمندان را به روشی جلب کند که بعدها هیپنوتیزم نامیده شد.

حتما شما هم این صحنه تکراری را در فیلم یا کارتون دیده‌اید که با یک ساعت زنجیردار کسی را هیپنوتیزم کنند. یک نفر ساعت زنجیردار را در برابر چشم بیمار می‌گیرد و تکان می‌دهد. چشم‌های بیمار هم مثل پاندول ساعت این طرف و آن طرف می‌رود و بالاخره بیمار به خواب می‌رود. جیمز برید اولین کسی بود که این کار را کرد! حدود 170 سال قبل، جیمز برید (james braid) پزشک انگلیسی (1860 - 1795) وقتی به محل کارش آمد متوجه شد یکی از بیماران به نور چراغ خیره شده است. برید با او صحبت کرد و توانست بیمار را به خواب ببرد. بیمار در آن حالت دستورهای دکتر برید را اجرا می‌کرد. برید برای این کار نام هیپنوتیزم را انتخاب کرد. این اولین بار بود که واژه هیپنوتیزم به کار گرفته شد. هیپنوتیزم از ریشهhypno گرفته شده که نام الهه خواب یونان باستان است. برید ثابت کرد که تمرکز قسمت اصلی هیپنوتیزم را تشکیل می‌دهد.

در همان زمان جیمز اسدایل (James Esdaile )جراح انگلیسی که در هند کار می‌کرد با استفاده از هیپنوتیزم بیمارانش را بیهوش می‌کرد و درد آنها را تسکین می‌داد. او به انگلستان آمد، اما نتوانست همکاران معاصر خود را متقاعد کند از این روش در انجام عمل جراحی استفاده کنند.

فرد دیگری که در تاریخ هیپنوتیزم تحول ایجاد کرد، امیل کوئه (Emile Coue )بود. جمله معروف امیل کوئه «روز به روز بهتر می‌شوم» برای بیماران بسیار کارساز بود و واقعا حال آنها را بهتر می‌کرد. در واقع امیل کوئه پایه‌گذار «خودهیپنوتیزم» بود. امیل کوئه اهمیت اصل تلقین‌(autosuggestion )را در هیپنوتیزم بخوبی اثبات کرد. اگرچه امیل کوئه توانست هیپنوتیزم را بسیار گسترده کند، ولی با مطرح شدن زیگموند فروید (Sigmund Freud )هیپنوتیزم دچار افول شد. فروید به اثربخشی هیپنوتیزم اعتقاد زیادی نداشت و همین باعث شد تا سال‌ها هیپنوتیزم دور از محافل علمی قرار بگیرد. فروید در ابتدا به هیپنوتیزم علاقه نشان داد. مدتی به هیپوتیزم بیماران می‌پرداخت اما نتوانست از هیپنوتیزم نتایج درمانی خوبی بگیرد. در نهایت فروید هیپنوتیزم را به عنوان روش درمانی مناسبی تشخیص نداد. از زمان فروید تا بعد از جنگ جهانی، هیپنوتیزم در رکود کامل بود. بعد از جنگ جهانی دوم بیماری‌های روانی شیوع زیادی پیدا کرد. شیوع زیاد بیماری و گران بودن روش‌های روانکاوی، توجه پزشکان را به هیپنوتیزم جلب کرد. می‌توان گفت از سال 1950 هیپنوتیزم دوباره به محافل دانشگاهی بازگشت. امروزه دانشمندان به ارزش‌های علمی و ویژگی‌های منحصر به فرد هیپنوتیزم پی برده‌اند و توانسته‌اند در زمینه‌های متنوعی از هیپنوتیزم بهره‌مند شوند. هیپنوتیزم دیگر جزو طب جایگزین حساب نمی‌شود.

به طوری که حتی در عمل‌های جراحی هم می‌توان به جای داروی بیهوشی از هیپنوتیزم استفاده کرد. متخصصان بیهوشی دانشگاه لیژ بلژیک طی 10‌‌سال گذشته در بیش از 4800 عمل جراحی از این روش استفاده کرده‌اند.

در این میان هیپنوتیزم‌شونده باید به درمانگر خود اعتماد داشته باشد. در غیر این صورت بسختی هیپنوتیزم می‌شود. هیپنوتیزم احتیاج به همکاری خوب بیمار دارد. کسانی که همکاری خوبی ندارند، بهره هوشی پایین دارند یا کسانی که بیماری مغز و اعصاب دارند بسختی هیپنوتیزم می‌شوند.

چه کسانی هیپنوتیزم می‌شوند؟

همه انسان‌ها قابل هیپنوتیزم شدن نیستند. تعداد کمی هستند که اصلا هیپنوتیزم نمی‌شوند. در آزمایشی که روی 533 نفر انجام شده بود حدود 20 نفر اصلا هیپنوتیزم نشدند. همه افرادی هم که هیپنوتیزم می‌شوند، به یک میزان تحت تاثیر هیپنوتیزم قرار نمی‌گیرند. به طور کلی حدود 10 درصد مردم اصلا هیپنوتیزم نمی‌شوند. قدرت هیپنوتیزم‌پذیری را می‌توان با فاکتورهای زیر پیش‌بینی کرد: قدرت تخیل قوی، لذت بردن از خیالبافی و توانایی خلق تصویرهای ذهنی روشن. نکته اصلی این است که هیپنوتیزم‌شونده باید به درمانگر خود اعتماد داشته باشد، در غیر این صورت بسختی هیپنوتیزم می‌شود. هیپنوتیزم احتیاج به همکاری خوب بیمار دارد. کسانی که همکاری خوبی ندارند، بهره هوشی پایین دارند یا کسانی که بیماری مغز و اعصاب دارند بسختی هیپنوتیزم می‌شوند.

روش‌های درمانی با کمک هیپنوتیزم سندرم روده تحریک‌پذیر

هیپنوتیزم امروزه در درمان بسیاری از بیماری‌ها کاربرد دارد؛ حتی بیماری‌هایی که فکرش را هم نمی‌کنید! مثلا هیپنوتیزم در درمان سندرم روده تحریک‌پذیر کاربرد دارد. این بیماری در خانم‌ها شایع‌تر از آقایان است و معمولا در سن زیر 40 سالگی شروع می‌شود. علامت این بیماری درد شکم به همراه یبوست و اسهال دوره‌ای است. در این بیماری هیچ اختلال ارگانیکی پیدا نمی‌شود و علت آن ناشناخته است. درمان دارویی این بیماری بسیاری مشکل و تنها درمان علامتی برای آن انجام می‌شود. این بیماری با سطح مواجهه با استرس ارتباط دارد. همچنین کسانی که نمی‌توانند به استرس‌های روانی پاسخ مناسب دهند بیشتر دچار بیماری سندرم روده تحریک‌پذیر می‌شوند. در روش درمان با هیپنوتیزم، روش‌های مواجهه با استرس و روش‌های کاهش اضطراب به بیمار آموزش داده می‌شود. همچنین به بیمار آموخته می‌شود با تمرکز بر علائم گوارشی، علی‌رغم وجود استرس دچار مشکلات گوارشی نشود.

زایمان با هیپنوتیزم

درد زایمان یکی از دلایلی است که زنان باردار تمایل بیشتری به سزارین دارند. هیپنوتیزم بخوبی می‌تواند درد زایمان طبیعی را از بین ببرد و خانم باردار، زایمان بدون درد را تجربه کند. با گسترش این روش آمار سزارین و عوارض ناشی از آن هم در کشور پایین می‌آید. در این روش مادر باردار طی ماه‌های بارداری از سوی پزشک خود تحت هیپنوتیزم قرار می‌گیرد و قدرت هیپنوتیزم‌پذیری مادر ارزیابی می‌شود. با آموزش‌هایی که در این مدت به مادر داده می‌شود، در زمان زایمان مادر می‌تواند خود را در شرایط بدون درد قرار دهد و زایمان طبیعی راحتی داشته باشد. در مواردی که مادر امکان زایمان طبیعی ندارد، می‌توان سزارین را با روش هیپنوتیزم انجام داد. بیماران از نظر هیپنوتیزم‌پذیری به 3 دسته تقسیم می‌شوند؛ کسانی که اصلا هیپنوتیزم نمی‌شوند که حدود 5‌تا 10 درصد جمعیت را تشکیل می‌دهند. کسانی که به طور معمولی هیپنوتیزم می‌شوند که حدود 70‌‌درصد هستند و کسانی که براحتی و به میزان زیادی هیپنوتیزم را می‌پذیرند که حدود 10 درصد جمعیت را تشکیل می‌دهند.

برای انجام سزارین با هیپنوتیزم لازم است بیمار در دسته سوم باشد. یعنی براحتی هیپنوتیزم را بپذیرد. سزارین جزو جراحی‌های سنگین پزشکی است و احتیاج به بیهوشی عمومی دارد. اگر بتوان این جراحی را با هیپنوتیزم انجام داد، بیمار هنگام عمل بدون این‌که بیهوش باشد دردی را حس نمی‌کند و می‌تواند با جراح همکاری داشته باشد. علاوه بر این، از لحاظ اقتصادی این روش بسیار ارزان‌تر از جراحی با بیهوشی عمومی است. تا به حال چند جراحی سزارین با استفاده از هیپنوتیزم در ایران انجام شده است.

جراحی با هیپنوتیزم

در آوریل 2006 شبکه تلویزیونی4 more انگلستان یک عمل جراحی فتق(herniation )را که با کمک هیپنوتیزم انجام شده بود به طور مستقیم پخش کرد. دیگر کسی نمی‌توانست هیپنوتیزم را انکار کند، بلکه به همه ثابت شد حتی در عمل‌های جراحی هم می‌توان به جای داروی بیهوشی از هیپنوتیزم استفاده کرد. متخصصان بیهوشی دانشگاه لیژ بلژیک طی 10 سال گذشته در بیش از 4800 عمل جراحی از این روش استفاده کرده‌اند. با استفاده از این روش بیمار زودتر ترخیص می‌شود، حین عمل خونریزی کمتری دارد، عوارض دارویی کمتر است و همچنین بیمار از حالت تهوع و ناخوشی بعد از جراحی کمتر رنج می‌برد.

درمان بیماری‌های پوستی

از هیپنوتیزم می‌توان در درمان بیماری‌های پوستی استفاده کرد. درماتیت آتوپیک و پسوریازیس دو بیماری پوستی هستند که هیپنوتیزم در درمان آنها کمک‌کننده است. درماتیت آتوپیک (atopic dermatitis )نوعی بیماری است که در آن پوست به سبب حساسیت نسبت به مواد خاص دچار قرمزی و خارش می‌شود. این بیماری معمولا با آسم یا تب یونجه همراهی دارد. علامت اصلی بیماری پسوریازیس (psoriasis )هم تشکیل ضایعات قرمز رنگ روی پوست است. ضایعات قرمزرنگ دچار پوسته‌ریزی هم می‌شوند. مطالعات انجام شده اثر مثبت هیپنوتیزم در درمان این بیماری‌ها را ثابت کرده است.

کاهش وزن

چاقی بیماری جوامع مدرن و کنترل چاقی بسیار مشکل است. هنوز هم پزشکی در درمان چاقی بسیار ضعیف عمل می‌کند و روش‌های درمانی قطعی برای چاقی وجود ندارد. مطالعات انجام شده ثابت کرده است هیپنوتیزم تاثیر بسزایی در درمان چاقی دارد. افرادی که قصد کاهش وزن دارند، می‌توانند با استفاده از هیپنوتیزم عادات غذایی خود را اصلاح کنند و در کنار سایر درمان‌ها به وزن ایده‌آل خود برسند.

کاهش درد در بیماری‌های مزمن

هیپنوتیزم می‌تواند در بیماری‌های مزمن بسیار کمک‌کننده باشد.

به عنوان مثال بیماران مبتلا به سرطان که از درد رنج می‌برند، می‌توانند با هیپنوتیزم از درد و همچنین علائم ناشی از مصرف داروهای شیمی‌درمانی رهایی پیدا کنند. در دندانپزشکی هم از هیپنوتیزم به عنوان روشی برای کاهش درد استفاده می‌شود. استفاده از هیپنوتیزم در دندانپزشکی از جمله روش‌هایی است که در ایران مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ناخن جویدن و انگشت مکیدن

حتما شما هم کودکانی را دیده‌اید که آنقدر ناخنشان را می‌جوند که اعصاب همه را خرد می‌کنند. ناخن جویدن و انگشت مکیدن جزو اختلالات عصبی کودکان هستند که با هیپنوتیزم درمان می‌شوند. کودکان و نوجوانان قابلیت هیپنوتیزم شدن بالایی دارند. البته در کودکان عقب‌مانده ذهنی، کودکان بیش‌فعال، شخصیت‌های پارانوئید و سایر بیماری‌هایی که باعث اختلال تمرکز شوند، انجام هیپنوتیزم سخت‌تر است. با این حال، قابلیت بالای هیپنوتیزم شدن، کودکان و نوجوانان را نامزد خوبی برای هیپنوتیزم‌درمانی می‌کند. از هیپنوتیزم می‌توان در درمان تشنج، سردرد، آسم، مشکلات گوارشی، مشکلات عصبی مانند ناخن جویدن و انگشت مکیدن استفاده کرد.

خودتان را هیپنوتیزم کنید

هیپنوتیزم کردن خود (self hypnosis) روشی است که در آن یک نفر خودش را هیپنوتیزم می‌کند. این روش بیشتر برای کنترل تغذیه، ترک سیگار و اعتیاد و کاهش استرس به کار می‌رود. افرادی که این کار را می‌کنند، گاهی به کمک احتیاج پیدا می‌کنند که در این صورت می‌توانند از فیلم یا سی‌دی‌های صوتی استفاده نمایند. هیپنوتیزم کردن خود یک توانایی است که به مرور زمان و با تمرین بیشتر تقویت می‌شود.