تصویر دیکتاتور در یاد عبرت

«یاد عبرت» در میان انواع نگرش‌هایی که پیرامون چنین تولیداتی وجود دارد، به جای‌ آن‌که انقلاب اسلامی و یا نظام شاه را محور قرار دهد به کندوکاو اندیشه و احساس مبارزان مسلمان زندان رفته‌ای می‌پردازد که مخالف دیکتاتوری و وابستگی رژیم طاغوت و طلایه‌دار حرکتی آمیخته با تحولی بنیادین و ارزش‌های اسلامی بوده‌اند.

در این مسیر «یاد عبرت» بیش از گرایش به ارایه اطلاعات و یا تحلیل‌های جامع و تازه‌تر، بیشتر به دنبال آن است که از این طریق، به یادآوری آرمان‌ها و احساسات نسلی بپردازد که خالق این تلاش الهی و ضد استثماری و استعماری، به شمار می‌آیند.

قسمت‌های گوناگون این مجموعه، چشم‌اندازی از ذات دیکتاتورانه رژیم پهلوی را پیش روی‌مان می‌گذارد و از سویی دیگر، با تماشای مقاومت و دلیری‌های شگرف و عمیق مبارزان و انقلابیون در سنین غالبا نوجوانی و جوانی، در می‌یابیم آنها با چه انگیزه و اهدافی انقلاب اسلامی را طراحی کردند.

با این اثر با شیوه‌ای روایی، روبه‌روییم که آن را از دیگر آثار مشابه، متمایز می‌کند. قرار گرفتن در فضایی محدود، با بازنمایی بخشی از بنای زندان، ‌سپس گنجانیدن مبارزی که در آن موقعیت بوده و آنگاه، انعکاس لحظه به لحظه آرمان‌ها، احساسات و رنج و امیدهایی که داشته‌‌اند زمینه‌ای را فراهم کرده تا این گونه روایت‌پردازی، حسی و ملموس‌تر گردد.

برخلاف بیشتر آثار ساخته‌های با موضوع انقلاب اسلامی که هم اینک، روی آنتن شبکه‌های گوناگون قرار دارند و می‌کوشند، باوجود اتکاءشان به کلام، از تصاویر آرشیوی مربوط به تظاهرات یا سخنان و گفتگوهای رهبران یا اسناد بهره گیرند و از این رهگذر، بر غنای تصویری‌شان بیفزایند،‌«یاد عبرت»‌ تلاش می‌نماید با گفتگو، همان اهداف و میل‌ها را به‌گونه‌ای توصیف کند که به وجود آورنده درک روشن و مستقیم‌تری از دوران حاکمیت طاغوت و خیزش مبارزان موحد، باشد.

بسته بودن فضا و محدود شدن افراد به مجری راوی و انقلابی زندان رفته، خودآگاه و ناخودآگاه توجه‌مان را به موضوع و مضمون، بیشتر جلب خواهد کرد و در این ارتباط است که طرح سوالات و پاسخ‌های جزیی‌‌تر، اثر را از جنبه‌های دیگر تامل برانگیزتر می‌نماید.

سوالات صورتی خطی ندارند، در این میان، گاه بر هم زدن تقدم و تاخر ظاهری آنها (که البته به شکل حساب شده‌ای انجام می‌گیرند، موقعیت جذاب‌تری به برنامه داده است. به هنگام گفتگو اگرچه همه نوع پرسش‌هایی را می‌توان یافت،‌ از مسائل شخصی گرفته،‌ تا مواردی که مربوط به شخصیت می‌شود، اما، در این میان، برخی از آنها که به موضوع‌هایی، مانند آفات انقلاب،‌ دلایل و انگیزه‌های تمایل مبارزان به انقلاب اسلامی در سنین نوجوانی و جوانی یا اهداف‌شان از این حرکت اشاره دارد، عمیق و اثرگذارتر، نشان می‌دهند.

راوی اصلی را می‌توان همانی دانست که از مبارزات و دوران زندانی شدن خود می‌گوید، اما از دیدی دیگر، راوی کسی است که در هیات مجری راوی، خودنمایی می‌کند.

تنوع سوالات و نگرش او، در طراحی آنها، به گونه‌ای در ساختار روایی، دخالت داده شده که گویی قطعه‌های مختلف روایت از منظر او است که در کنار هم چیده شده، ترکیب و شکل نهایی می‌یابند.

بر همین اساس است زمانی که انقلابی زندانی شده رژیم منحوس پهلوی اشاره به وضعیت رفتاری خاصی می‌کند. مجری راوی، از او می‌خواهد عین همان موقعیت را برای ما بازآفرینی کند. این اصرار و تاکیدها افزون بر آن که مبارز انقلابی را در شرایط نزدیک‌تری به واقعیت خاطراتی که در حال تعریف کردنش است، قرار می‌دهد به ما هم یاری خواهد کرد تا با مضمون روایت، همذات‌پنداری بیشتری داشته باشیم.

گفتگوها در زمینه‌‌ای از تحرک و جابه‌جایی‌های بین مجری راوی و شخصیت مبارز زندانی است که انجام می‌پذیرد. تمهیدی که با وجود غیرمنطقی بودن برخی از این حرکت‌ها، ضرباهنگ خوشایندی را به این مجموعه می‌بخشد.

انعکاس مبارزات و مقاومت‌های افراد عادی و از میان اقشار و طبقات گوناگون جامعه، از زمره عناصر مهمی‌اند که به «یاد عبرت» ویژگی مردمی‌تری می‌دهد.

«یاد عبرت» با انگیزه نزدیکی نسل‌ها و انتقال تجربه‌های معرفتی و سیاسی نسل اول انقلاب، به جمعیت‌های نوجوان و جوان سامان یافته است. این کوشش، با وجود آن که از این جهت، ضروری و ارزشمند تلقی می‌شود لیکن به نظر می‌آید این رویکرد با توجه به مخاطبان شبکه 3 سیما، می‌توانست با تاکید و پرداخت عمیق و غنی‌تری صورت پذیرد. به گونه‌ای که هم به رفع شبهات و ابهامات آنها درباره موضوع کمک بیشتری کند و نیز آنان را در تداوم و تحقق تمامی آرمان‌های حرکت انقلاب اسلامی، راسخ‌تر گرداند.

محمدرضا کریمی