دست کج در جیب غافل

«برداشتن پول یا کیف از داخل جیب لباس فردی دیگر به صورتی که وی متوجه نباشد.» این توضیحی است که در فرهنگ توصیفی علوم جنایی در برابر کلمه جیب‌بری آمده و خاطرنشان شده است: «جیب‌بری با استفاده از غفلت فرد یا استفاده از برخی شگردها انجام می‌شود.» جیب‌بری یکی از انواع رایج سرقت است که بیشتر در اماکن شلوغ انجام می‌شود و گاه جیب‌برها که از سرعت عمل بالایی برخوردار هستند برای رسیدن به هدف‌شان به ترفندهایی عجیب متوسل می‌شوند. در نمونه‌ای از این سرقت‌ها که اخیرا توسط پلیس آگاهی استان کردستان کشف شد، سارقان با طرحی زیرکانه از مسافران جیب‌بری می‌کردند. اعضای این باند در پوشش مسافرکش در سطح شهر پرسه می‌زدند. آنها که از پیش صندلی عقب را با کارتن و جعبه پر کرده بودند، مسافر را در صندلی جلو و کنار خود می‌نشاندند و سپس به این بهانه که در خودرو خراب است، چند بار آن را باز و بسته می‌کردند و به محض این که حواس مسافر پرت می‌شد، از جیب او دزدی می‌کردند. یکی از اعضای این باند می‌گوید: «ما در صندلی جلو دو نفر را سوار می‌کردیم. یکی همدست خودم بود و دیگری مسافری که می‌خواستیم از او دزدی کنیم. من به بهانه بستن در روی مسافر خم می‌شدم و بدون این که او متوجه شود جیبش را خالی می‌کردم. ما با این شیوه 190 بار دزدی کردیم.»

سرهنگ قنبری، رئیس پلیس آگاهی استان کردستان در این باره هشدار می‌دهد: «مسافران در وهله اول نباید سوار خودروهای مسافرکش شخصی شوند، اما اگر مجبور به استفاده از این وسایط نقلیه شدند باید قبل از سوار شدن به وضعیت خودرو و سرنشینان آن توجه کنند و اگر کارتن و جعبه در صندلی عقب قرار داده شده بود یا یکی از دو سرنشین ماشین از صندلی عقب پیاده شد تا مسافر مجبور شود بین دو نفر بنشیند، شهروندان باید نسبت به موضوع حساس شوند و از سوار شدن خودداری کنند.»

بخش دیگری از جیب‌بری‌ها در اماکن شلوغ مانند بازار یا اتوبوس‌ها و قطارهای مترو انجام میشودو سارقان در این مکان‌ها از غفلت شهروندان سوءاستفاده می‌کنند. «منیره  ح» که به جرم جیب‌بری در اتوبوس‌ها دستگیر شده است می‌گوید: «وقتی قسمت زنانه شلوغ می‌شد، فرصت را برای دزدی مناسب می‌دیدم. در ازدحام جمعیت خودم را به زنی که حدس  می‌زدم پول زیادی در کیفش دارد نزدیک می‌کردم و به آرامی با گشودن کیف او، پول‌هایش را می‌دزدیدم و بلافاصله در ایستگاه بعد پیاده می‌شدم. چون اتوبوس‌ها شلوغ بود، مسافران نسبت به این‌که فرد دیگری به آنها نزدیک شود، حساس نمی‌شدند. از طرفی کمتر کسی در آن شرایط حواسش به اطرافش است و معمولا مردم به مشکلات و گرفتاری‌های خودشان فکر می‌کنند و همین حواس‌پرتی فرصتی مناسب برای دزدی است.»

پلیس برای پیشگیری از این سرقت‌ها توصیه‌هایی را تدوین و بارها اطلاع‌رسانی کرده است. سرهنگ مهدی احمدی، رئیس مرکز اطلاع‌رسانی نیروی انتظامی تهران بزرگ می‌گوید: «در وهله اول مردم باید از حمل پول نقد زیاد یا اسناد و مدارک مهم خودداری کنند. ضمن این‌که شهروندان هرگز نباید محتویات کیف یا جیب‌شان را به نمایش بگذارند و در معرض دید عموم قرار بدهند. اماکن شلوغ همیشه محلی برای فعالیت جیب‌برهاست، بنابراین مردم باید در این مکان‌ها بسیار دقت کنند و مراقب اموالشان باشند و اگر احساس کردند افرادی به طور غیرطبیعی به آنها نزدیک شده‌اند یا آنان را هل می‌دهند هوشیارتر باشند. به طور کلی اشخاص باید نسبت به حرکات فیزیکی افرادی که در اماکن عمومی در مجاورتشان هستند، حساس باشند و به محض این‌که رفتار و حرکات مشکوکی دیدند کیف یا اموالشان را محکم‌تر و با دقت بیشتری نگه‌دارند.»

این مقام انتظامی خاطرنشان می‌کند: «به‌طور کلی رفتار شهروندان در این‌که مورد جرم واقع شوند بسیار نقش دارد. مردم باید بدانند حمل پول نقد احتمال گرفتار شدن آنها در دام مجرمان را افزایش می‌دهد. بنابراین توصیه می‌کنیم اگر اشخاص مجبور به جابه‌جایی پول هستند از چک‌های تضمینی و رمزدار استفاده کنند و اگر می‌خواهند به اماکن شلوغ بروند تا حد امکان پول و حتی کیف با خود نبرند ضمن این‌که شهروندان اگر وقتی از بانک پول دریافت می‌کنند باید تا حد امکان سعی کنند برای جابه‌جایی از تاکسی استفاده کنند و سوار خودروهای شخصی و مشکوک نشوند یا به اماکن پرتردد و شلوغ نروند.»

اماکن متبرکه یکی دیگر از محل‌هایی است که زائران باید بسیار هوشیار و مراقب اموال خود باشند. چندی قبل مردی جیب‌بر که در اماکن متبرکه و مساجد قم دست به سرقت می‌زد، دستگیر شد. به گفته سرهنگ حسینی  رئیس پلیس آگاهی استان قم  این سارق 57 ساله که چندین سابقه کیفری دارد، با حضور در سرویس بهداشتی مساجد و اماکن متبرکه به سراغ کت افرادی می‌رفت که برای وضو گرفتن آن را آویزان کرده بودند. او در فرصتی مناسب از جیب کت این اشخاص سرقت می‌کرد. سرهنگ حسینی به شهروندان توصیه می‌کند: «هنگام اقامه نماز و وضو گرفتن از آویزان کردن البسه خود به چوب لباس‌های دور از چشم و سپردن آنها به افراد غریبه خودداری کنید.»

بی‌شک هوشیاری و دقت شهروندان تا حد بسیار زیادی از این نوع سرقت‌ها جلوگیری و نقشه دزدان را نقش بر آب خواهد کرد. هر چند پیشگیری از سرقت بسیار حائز اهمیت است، این سکه روی دیگری نیز دارد. علی‌رغم این‌که پلیس با این‌گونه مجرمان به شدت برخورد می‌کند و قانونگذار نیز مجازات‌هایی برای آنان در نظر گرفته است، توجه به این نکته که چرا برخی افراد همچنان بر این اصرار دارند که با جیب‌بری کسب درآمد کنند، ضروری و لازم به نظر می‌رسد. بنا به تحقیقی که پایگاه اطلاع‌رسانی پلیس، نتایج آن را اعلام کرده است، 95 درصد سارقان مرد و 5 درصد آنها زن هستند و عواملی مانند بیکاری، تورم، اعتیاد، ضعف ایمان،‌ عدم کنترل مجرمان حرفه‌ای و سابقه‌دار بعد از آزادی از زندان و نبود برخورد قاطع مقامات قضایی با بزهکاران در وقوع این گونه سرقت‌ها دخیل است.

کاظم بیرجندی، آسیب‌شناس اجتماعی در این باره می‌گوید: «به نظر می‌رسد در جرم جیب‌بری، انگیزه و هدف اصلی کسب درآمد است. بنابراین چنین سرقت‌هایی توسط افراد فقیر، قشر کم‌درآمد و بیکار انجام می‌شود. از سویی اعتیاد نیز در کشاندن افراد به وادی سرقت بسیار نقش دارد؛ چراکه خود معتاد دیگر نمی‌تواند کار کند و از جامعه طرد می‌شود و در چنین شرایطی مجبور است برای تامین مخارج خود مرتکب جرم شود. نکته دیگری که درباره جیب‌بری به نظر می‌رسد مصداق دارد، خانوادگی بودن این جرم است؛ چراکه جیب‌بری به مهارت‌های خاص نیاز دارد و سرعت عمل بالایی می‌طلبد و درواقع خود باید برای آن آموزش ببیند که در بسیاری از موارد این آموزش از طریق خانواده مانند پدر، مادر یا همسر ارائه می‌شود و گاه فرد پس از تحمل یک دوره محکومیت زندان به خاطر هم‌بند بودن با چنین مجرمانی با شگردها و شیوه‌هایش آشنا می‌شود.»

این کارشناس ادامه می‌دهد: «از مساله بیکاری و اعتیاد که بگذریم و کمی عمیق‌تر به موضوع نگاه کنیم، می‌توانیم توزیع نابرابر ثروت در جامعه یا تضاد طبقاتی، افزایش تعداد مهاجران حاشیه‌نشین و کمرنگ شدن نقش مذهب را نیز از عوامل موثر در این جرم بدانیم؛ چراکه وقتی مذهب به عنوان عامل خودکنترلی رنگ ببازد و از سویی تضاد طبقاتی، سرخوردگی ایجاد کند و سراب‌ساز شود، انواع جرم و در خلال آن جیب‌بری نیز افزایش می‌یابد. البته یک عامل دیگر را هم نباید از نظر دور نگه داشت و آن تلاش برای خودنمایی و کسب شهرت در جمع دوستان یا حتی خانواده خلافکار است. فرد وقتی در خانواده‌ای بزهکار زندگی می‌کند یا عضو گروهی است که اعضای آن مجرم هستند، برای این که برای خودش اعتبار کسب کند، ممکن است به این شیوه سرقت که نیازمند مهارت ویژه‌ای است، روی بیاورد.»

موضوع قابل بحث دیگر در پدیده جیب‌بری نحوه پیشگیری از این جرم است. طبق تحقیق صورت گرفته توسط نیروی انتظامی در کنار هوشیاری شهروندان، تامین نیروی انسانی برای پوشش انتظامی مناسب، افزایش هزینه جرم و کاهش فرصت‌های مجرمانه از طریق آگاه‌سازی عمومی از جمله راهکارهای موثر در این زمینه است.

علیرضا رحیمی‌نژاد