مشعل درخشان

... مـن نـهـضـت جـنـگـل را نـه بـی‌ثـمـر مـی‌دانم و نه شکست‌خورده. به نظر من مشعل درخشانی بود که تا توانست نور داد و اندیشه‌ای بود که هرگز از مسیر واقعی خود منحرف نشد و به مردمی که بیش از یک قرن و نیم اعصابشان تخدیر شده و هویتی نداشتند آموخت که زنجیر استعمار، گسستنی و کاخ استبداد، شکستنی است و تعیین‌کننده سرنوشت ملت‌ها فقط خودشان هستند و امید به خارجی به جز شکست و در به دری هرگز نمی‌تواند فایده‌ای داشته باشد. من نمی‌توانم و شاید نمی‌خواهم رویدادهای جنگل را تحلیل و بررسی کنم زیرا اطلاعات من از پشت پرده نیز به همان اندازه‌ای است که نوشتم. فقط می‌توانم بگویم اگر نهضت جنگل از آغاز و به خصوص در اواخر کار از تاثیر بعضی عوامل و سیاست‌ها اندکی دورتر می‌بود و اگر آگاهانه‌تر قدم بر می‌داشتیم و اگر در تصمیمات‌مان تردید و دودلی راه نمی‌یافت بدون شک این نهضت بزرگ کارش این چنین به پایان نمی‌رسید و مردم ایران حداقل بیست و چند سال از عمر خودشان را چنان که دیدیم در استبداد نمی‌گذراندند، اگر آگاهانه‌تر عوامل و سیاست‌های خارجی را ارزیابی کرده و هیچ یک از مسوولان و سران، دل به وسوسه انگلیس و روس نمی‌بستند بدون شک میراث جنگ برای مردم ایران بسیار درخشان‌تر از آنچه که هست می‌بود و اگر نهضت جنگل در هر شرایطی کارش به پایان می‌رسید، آینده‌ای برای مردم بنیاد می‌کرد که کاملا با زندگی کنونی ما متباین بود.

احمد کسمایی، یادداشت‌های احمد کسمایی از نهضت جنگل، تصحیح و تحشیه منوچهر هدایتی خوش‌کلام،
کتیبه گیل، ص 114.