کودکانی سالم با شیر مادر

بدون شک علم بشری پیشرفت بسیار زیادی داشته است، با وجود این، تاکنون نتوانسته به‌طور مصنوعی برخی چیزهای طبیعی مانند خون یا شیر مادر را به شکلی که تمامی خواص و ویژگی‌های آن را داشته باشد، تولید کند. به همین دلیل، این دو ترکیب به‌صورت انحصاری جایگاه رفیع خود را حفظ کرده‌اند. اما متاسفانه زندگی ماشینی و دغدغه‌های بی‌شمار آن از یکسو و برخی تفکرات به ظاهر روشنفکری نظیر به هم خوردن تناسب اندام با دادن شیر به کودک از سوی دیگر، موجب شده مادران کودک خود را از تغذیه سالم و حیاتی محروم کنند. در این میان شرکت‌های بزرگ نیز برای فروش هر چه بیشتر محصولات خود انواع و اقسام مارک‌های شیر خشک را با رنگ‌های متنوع و تبلیغات گول‌زننده به بازار عرضه می‌کنند و می‌کوشند این حس را به مادران و پدران القاء  کنند که شیر خشک، بویژه نوع خارجی آن، مقوی‌تر و مفیدتر از شیر مادر است.

وضعیت نامطلوب‌

بر اساس استانداردهای موجود جهانی، همه کودکان باید تا 6 ماهگی منحصرا با شیر مادر تغذیه شوند. بر این اساس در کشور ما تا دو سه سال پیش حدود 50 درصد مادران؛ نوزادان خود را تا 6 ماهگی منحصرا با شیر مادر تغذیه می‌کردند اما این میزان طی سال‌های اخیر بشدت کاهش یافته که نگران‌کننده است.

بنابر آمار وزارت بهداشت، میزان تداوم تغذیه با شیر مادر به مدت یک سال از 65 درصد در سال 76 به 90 درصد در سال 79 رسید و تغذیه انحصاری با شیر مادر در کودکان زیر 6 ماه از حدود 9 درصد در سال 70 به 45 درصد در سال 79 رسید اما این شاخص نتوانست روند صعودی خود را طی کند.

در سال 85 مسوولان وزارت بهداشت اعلام کردند که میزان تغذیه انحصاری با شیر مادر در ایران به 29 درصد کاهش یافته است؛ اما بر اساس آمار جدید امسال حدود 20 تا 25 درصد نوزادان از تغذیه انحصاری با شیر مادر برخوردارند یعنی هم‌اکنون حدود 20 درصد مادران نوزادان خود را تا 6 ماهگی فقط با شیر خود تغذیه می‌کنند. درباره ادامه تغذیه با شیر مادر تا 2 سالگی نیز اطلاعات موجود نشان می‌دهد که حدود 80 درصد نوزادان ایرانی تا 15 ماهگی از نعمت تغذیه با شیر مادر برخوردارند؛ اما این شاخص برای 20 تا 23 ماهگی بین 50 تا 60 درصد است.

بر اساس اصول اعلام شده از سوی سازمان بهداشت جهانی، حدود 98 درصد مادران باید بتوانند نوزادان خود را تا 6 ماهگی منحصرا با شیر مادر تغذیه کنند و در موارد بسیار محدودی این امکان وجود ندارد؛ اما آمار نشان می‌دهد که از میان 6 منطقه سازمان بهداشت جهانی منطقه ما که منطقه شرق مدیترانه است، کمترین میزان تغذیه با شیر مادر در دنیا انجام می‌شود؛ در حالی که اکثریت کشورهای این منطقه مسلمان هستند.

فرهنگ و آموزش‌

کاهش مداوم تغذیه با شیر مادر در کشور ما به عوامل مختلفی مربوط است. مهم‌ترین مساله ضعف در آموزش است. آموزش و پرورش ما حتی آموزش کافی هم در این زمینه ندارد و دانش‌آموزان ما به جای این‌که در مدرسه درس سلامت و زندگی بیاموزند، فقط محفوظاتی را حفظ می‌کنند. در حالی که کشورهای توسعه‌نیافته‌ای مانند سریلانکا یا کوبا فقط با آموزش در مدارس توانستند بسیاری از شاخص‌های بهداشتی از جمله تغذیه با شیر مادر را ارتقا‌ دهند.

ضعف آموزش به مادران در سیستم بهداشتی  درمانی کشور چه در بخش دولتی و چه بخش خصوصی نیز عامل دیگری است که بسیار مشهود است. متاسفانه گروه پزشکی و پرستاری ما در این‌باره آموزش کافی نمی‌بینند و لزوم بازآموزی این گروه‌ها درباره تغذیه با شیر مادر احساس می‌شود. بر اساس اصول تغذیه با شیر مادر، شیر دادن به نوزادان باید حداکثر نیم ساعت پس از زایمان شروع شود؛ اما آمارها نشان می‌دهد که در کشور ما این میزان تا 9 ساعت پس از زایمان به تاخیر می‌افتد و این امر که به ضعف آموزش و عملکرد کارکنان بیمارستان‌ها مربوط است، آثار نامطلوبی را هم از نظر سلامت نوزادان و هم مسائل عاطفی آنها به دنبال دارد.

از سوی دیگر، فرهنگ‌سازی در ترویج تغذیه با شیر مادر بسیار مهم است. وقتی یک زن می‌بیند که همه زنان اطرافش، اعم از تحصیل‌کرده و تحصیل‌‌نکرده با شیشه به نوزادانشان شیر می‌دهند، تصور می‌کند اصرار او برای تغذیه با شیر مادر اشتباه است؛ در حالی که این احساس اشتباه است و باید عکس این نگاه باشد و اگر کسی حتی یک بار در 6 ماهگی کودک با شیشه به بچه‌اش شیر بدهد یا تغذیه نوزاد با شیر مادر را تا 2 سالگی قطع کند، باید احساس گناه کند.

متاسفانه آمار موجود نشان می‌دهد که کشور ما در میان همین کشورهایی که تغذیه با شیر مادر در آنها کم است، جزو بدترین‌هاست. این امر علاوه بر عوامل مختلف  فرهنگی و اجتماعی به اطلاع‌رسانی ضعیف نیز مربوط است.

متاسفانه در جامعه ما آموزش‌های لازم درباره ضرورت تغذیه با شیر مادر به زنان جوان داده نمی‌شود. کارخانه‌های تولید شیر خشک نیز که یکی پس از دیگری در کشور ایجاد می‌شوند و محصولات بنجل خود را به مردم تحمیل می‌کنند، به خصوص این‌که توان صادرات هم ندارند؛ این مسائل روز به روز به کاهش تغذیه با شیر مادر در کشور دامن می‌زند.

هفته‌ای برای شیر مادر

پس از جنگ جهانی دوم استفاده از شیر خشک و غذاهای کودک به‌صورت گسترده جایگزین شیر مادر شد. این امر در کشورهای توسعه‌یافته رشد بیشتری داشت و باعث نگرانی جوامع جهانی شد. ترویج تغذیه با شیر مادر و افزایش آگاهی عموم از خواص منحصر به‌فرد این شیر در سلامتی کودک و حفظ و تداوم شیردهی مادران، نیازمند گامی بزرگ و اساسی بود. بر این اساس، در اول اوت 1990 سازمان بهداشت جهانی با همکاری یونیسف در اجلاسی در شهر فلورانس ایتالیا بیانیه‌ای را برای تداوم، ترویج و حمایت از تغذیه با شیر مادر به امضا رساند. در این بیانیه بر اهمیت تغذیه نوزاد با شیر مادر در 6 ماه اول زندگی و تاثیر آن بر تندرستی کودک و مادر تاکید شده است.
اتحادیه جهانی شیردهی در سال 1991 برای حمایت، پشتیبانی و افزایش تغذیه با شیر مادر تشکیل شده است.

این اتحادیه به عنوان بخشی از طرح عمل خود برای تسهیل تقویت بسیج اجتماعی در زمینه تغذیه با شیر مادر، یک راهبرد پیشبردی منسجم جهانی برای شیردهی در نظر گرفت.

در ابتدا پیشنهادی مبنی بر اختصاص دادن یک روز در سال به مساله شیردهی در تقویم رویدادها و مراسم بین‌المللی ارائه شد؛ اما سپس ایده یک روز به یک هفته تبدیل شد. بر این اساس هفته اول ماه آگوست مصادف با 11 تا 17 مرداد هر سال هفته جهانی تغذیه با شیر مادر نام گرفته است.

اولین بار مراسم این هفته در سال 1992 برگزار شد و در حال حاضر 120 کشور در این مراسم شرکت می‌کنند و این مراسم از سوی سازمان‌هایی چون یونیسف، سازمان جهانی بهداشت و فائو حمایت می‌شود.

مراسم هفته جهانی شیردهی هر سال از سوی اتحادیه جهانی اقدام برای شیردهی، به منظور پیشبرد اقدامات و حمایت از تغذیه با شیر مادر در همین تاریخ برگزار می‌شود.

در این هفته موفقیت‌های به دست آمده در این زمینه گرامی داشته می‌شود و همچنین اقداماتی که هنوز برای بهبود وضعیت تغذیه با شیر مادر در سراسر جهان نیاز است، مورد توجه قرار خواهد گرفت.

شیر خشک یارانه‌ای‌

شیر مادر یک نعمت بی‌بدیل برای سلامت جسمی و ذهنی کودک است و وزارت بهداشت به هیچ عنوان به مادران سالم توصیه نمی‌کند از شیر خشک بویژه در 6 ماه اول برای تغذیه نوزادشان استفاده کنند؛‌ زیرا این کار رشد جسمی و بخصوص رشد ذهنی و بلوغ فکری کودک را مختل می‌کند؛ اما اگر نوزادی که به دلیل علمی از شیر مادر محروم است و مجبور باشد از شیر خشک تغذیه کند، وزارت بهداشت شیر خشک یارانه‌ای را در کشور توزیع می‌کند.

در موارد نادر وزارت بهداشت شیر خشک یارانه‌ای را در اختیار نوزدان قرار می‌دهد. این شیر خشک فقط به نوزادانی که مادرشان فوت کرده یا بیمار است و مادر مجبور است دارویی بخورد که برای نوزاد خطرناک است یا به دلایلی شیر مادر در حد کفایت نیست یا سینه مادر جراحی شده است، تعلق می‌گیرد.

توزیع شیر خشک بیشتر از طریق بهزیستی و خانه‌های بهداشت میان خانواده‌های نیازمندی که توان خرید شیر خشک آزاد ندارند، انجام می‌شود. شیر خشک یارانه‌ای به صورت رایگان یا حداکثر هر قوطی 50 یا 60 تومان بین این خانواده‌ها توزیع می‌شود.

البته توزیع شیر خشک آزاد در کشور ممنوع نیست و علاوه بر شیرهای خشک وارداتی 2 یا 3 کارخانه تولید شیر خشک نیز در کشور فعالند که البته این کارخانه‌ها تولیدکننده شیر خشک نیستند و فقط شیر خشک خارجی را در ایران بسته‌بندی می‌کنند.

در سال گذشته علاوه بر 5 میلیون قوطی شیر خشک که دولت بین نوزادان فقیر محروم از شیر مادر توزیع ‌کرد، حدود 12 میلیون قوطی شیر خشک آزاد نیز در کشور مصرف ‌شد.

متاسفانه با وجود این‌که واردات هرگونه شیر خشک بدون مجوز وزارت بهداشت ممنوع است؛ اما قاچاق شیر خشک همچون دیگر کالاهای مصرفی صورت می‌گیرد. شیر خشک‌هایی که بدون مجوز وزارت بهداشت وارد می‌شوند، بیشتر تاریخ گذشته، فاسد یا تقلبی هستند. در برخی از آنها نیز از مواد زیان‌آور و غیرمجاز استفاده شده است که سلامت مردم را به خطر می‌اندازد.

قانونی بدون ضمانت اجرایی‌

تغذیه انحصاری با شیر مادر مستلزم حضور دائمی مادر در کنار کودک است. در 6 ماه اول زندگی، فواصل شیردهی بسیار کوتاه و حتی می‌تواند زیر یک ساعت باشد. از سوی دیگر امکان دوشیدن شیر مادر و نگهداری آن به علت میزان کم شیر و نیاز زیاد کودک کم است. از این رو افزایش مدت مرخصی زایمان به دلیل حضور بیشتر مادر در کنار فرزند می‌تواند نویدبخش افزایش مصرف شیر مادر باشد.

در سال 1374 ایران با تصویب ‌قانون ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران شیردهی به عنوان نخستین کشور در منطقه مدیترانه شرقی توانست در جهت تغذیه با شیر مادر قدم بردارد. اکنون پس از گذشت حدود 11 سال با ارائه لایحه‌ای‌ از سوی هیات محترم دولت افزایش تسهیلات برای مادران شاغل مدنظر قرار گرفت تا از این پس مادران شاغل 6 ماه را در کنار کودک خود سپری کنند.

اما این قانون به چه صورت اجرا می‌شود؟ دکتر علیرضا مرندی، وزیر اسبق بهداشت و درمان و عضو کنونی کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی در این خصوص می‌گوید: برآوردها حاکی از این است که اقلیتی از دستگاه‌هایی که مادران باردار و شیرده را به کار گرفته‌اند، این قانون را به طور کامل اجرا می‌کنند و بیش از 50 درصد محیط‌های کاری این قانون را به طور کامل اجرا نمی‌کنند و برخی از آنها ممکن است بعضی از مواد این قانون را اجرا کنند.

وی می‌افزاید: واقعیت‌های جامعه ما حاکی از این است که روزبه‌روز مصرف شیر خشک افزایش می‌یابد و تغذیه انحصاری با شیر مادر تا 6 ماهگی و ادامه تغذیه با شیر مادر تا 2 سالگی همراه با مواد غذایی دیگر کم می‌شود. کارکنان مراکز بهداشتی  درمانی و بیمارستان‌ها، آموزش لازم را در این زمینه به مادران نمی‌دهند و تلاش زیادی برای ترویج تغذیه با شیر مادر نمی‌کنند.

مرندی خاطرنشان می‌کند: اکثریت مادران شاغل که فرزندانشان را در مهدکودک نگهداری می‌کنند، امکان این‌که در ساعتی از روز در محلی بتوانند فرزندشان را با شیر خودشان تغذیه کنند، ندارند، به همین علت روزبه‌روز مصرف شیر خشک در کشور افزایش می‌یابد و اگر شیر خشک در جامعه کمبود دارد، به علت افزایش بی‌رویه مصرف آن در کشور است.

دکتر مرندی با ابراز نارضایتی از وضع موجود می‌گوید: زمانی که آقای لنکرانی وزیر شد، گزارش داد که 29 درصد مادران تغذیه انحصاری با شیر مادر را تا 6 ماهگی انجام می‌دهند. یک سال بعد گزارش داد که این میزان به 21 درصد کاهش یافته و من امروز مطمئن هستم که این آمار از این میزان هم کمتر شده است.

علی اخوان بهبهانی‌