هشدار جهانی‌

یکی از موضوعات مهم و اولویت‌‌دار هنگام تدوین برنامه ملی انطباق با تعهدات کشور، بحث تجارت غیرقانونی مواد مخرب لایه ازن است، کنترل تجارت غیرقانونی این مواد نیازمند سرمایه‌گذاری در گمرکات در حوزه‌هایی نظیر آموزش، تجهیزات و دسترسی به اطلاعات است. در همین خصوص همکاری بین مقامات مسوول اجرای قوانین در بخش‌های صادرات و واردات کشورهای مبداء و مقصد ترانزیت این مواد ضروری است.

از سوی دیگر، با توجه به اهمیت پروتکل مونترال و اجرای موفقیت‌آمیز آن در سطح جهانی و به منظور حذف پایدار مواد مخرب لایه ازن، موضوع تجارت غیرقانونی مواد مخرب لایه ازن مورد توجه کشورها و دولت‌های جهان واقع شد.

موضوع تجارت غیرقانونی از اواسط دهه 1990 میلادی شکل گرفت و آژانس تحقیقات زیست‌محیطی به اعضای پروتکل در این زمینه هشدار داد؛ البته در منطقه آسیا و اقیانوسیه طی سال‌های اخیر، افزایش چشمگیر قاچاق مواد مخرب لایه ازن (CFCS) مشاهده شده است.

امروزه پدیده تجارت غیرقانونی مواد مخرب لایه ازن در 2 سطح ملی و بین‌المللی مورد توجه کشورها قرار گرفته است.

در سطح بین‌المللی و منطقه‌ای، برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای کارشناسان گمرک و ازن، معرفی سیستم به منظور تبادل غیررسمی فهرست واردکنندگان و صادرکنندگان بین کشورهای عضو و طرح گمرکات سبز نیز از جمله اقدامات بین‌المللی است.

همچنین در این زمینه، تلاش‌های وسیعی از طریق نمایندگان کشورهای عضو پروتکل مونترال و دیگر سازمان‌های مرتبط مانند آژانس‌های زیست‌محیطی و اینترپل آغاز شده است.

دکتر ابراهیم حاجی‌زاده، مدیر دفتر حفاظت لایه ازن سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به فعالیت‌های صورت گرفته در بخش ملی گفت: در سطح ملی با توجه به بند 4 پروتکل و اصلاحیه مونترال ایجاد سیستم صدور مجوز واردات/ صادرات مواد مخرب لایه ازن، تبادل فهرست واردکنندگان مواد مخرب لایه ازن بین کشورهای عضو، آموزش کارکنان گمرک و تجهیز گمرکات به دستگاه‌های شناسایی‌کننده مواد مخرب لایه ازن از جمله اقدامات انجام شده است.

وی افزود: در این خصوص و با توجه به تصویب برنامه حذف ملی فریون‌ها در چهل و یکمین کمیته اجرایی که تصویب و اجرای طرح‌ها از حالت انفرادی به صورت گروهی به منظور تسریع باقیمانده حذف مواد مخرب لایه ازن شکل گرفت، تفاهمنامه‌ای میان دولت ایران و برنامه محیط‌زیست سازمان ملل به منظور اجرای قوانین و مقررات تحت این برنامه منعقد شد.

وی با اشاره به مفاد این تفاهمنامه ادامه داد: تدوین مقررات اجرای کامل حذف مواد مخرب لایه ازن در انطباق با برنامه جامع قوانین و مقررات شامل سیستم صدور مجوز واردات و صادرات و در صورت لزوم وضع مقررات جدید و ایجاد مرکز اطلاعات تجاری در زمینه ازن و پایش فعالیت‌های احتمالا غیرقانونی در حال اجراست.

دکتر حاجی‌زاده با اشاره به هدف از برگزاری نشست مشورتی کنترل تجارت غیرقانونی مواد مخرب لایه ازن گفت: هدف اصلی از برگزاری این نشست که در چارچوب تفاهمنامه مذکور اجرا شده است، بررسی راهکارهای کنترل و نظارت دقیق‌تر بر واردات مواد مخرب لایه ازن و کالاهای حاوی آنها، بهبود اعمال و اجرای قوانین و مقررات مربوط به مواد آلاینده لایه ازن به منظور جلوگیری از ورود غیرقانونی مواد و تسهیل در حذف مواد آلاینده لایه ازن از طریق همکاری‌های نزدیک ارگان‌های ذی‌ربط است.

انتظار می‌رود نتایج حاصل از این نشست در بهبود عملکرد فعالیت‌ها در کشور موثر باشد و همچنین با طرح این نتایج در نشست‌های بین‌المللی و منطقه‌ای جنوب و جنوب‌شرق آسیا، زمینه برای همکاری بیشتر کشورهای همسایه و عملکرد بهینه در سطوح منطقه‌ای فراهم شود.

مصوبات پروتکل مونترال‌

در نشست اعضای پروتکل مونترال، مصوباتی در خصوص تجارت غیرقانونی مواد مخرب لایه ازن به تصویب رسید. در این نشست،‌ اطلاعات مربوط به دفع، واردات و صادرات غیرقانونی و تولید غیرقانونی مواد و محصولات حاوی مواد مخرب لایه ازن بررسی شد و درباره استقرار سیستم تایید و تصویب واردات مواد مصرفی‌، بازیافت یا بازچرخه شده مخرب لایه ازن پیش از واردات آنها توسط کشورهای توسعه‌یافته (ماده 2)‌ و درخواست از نشست نهم برای نهادینه‌سازی فرآیند تایید و تصویب صادرات مواد مخرب از دیگر کشورها گفتگو کردند.

در این نشست برای پایش تجارت مواد مخرب تحت ترانزیت بین‌المللی، اعمال مشوق‌های اقتصادی برای واردات و مصرف جایگزین‌ها و کنترل تقاضا به مواد مخرب از اعضا درخواست شد تا با اعمال زیرکدهای گمرکی ویژه برای مواد مخرب، ایجاد سیستم تشخیص مواد مخرب از غیرمخرب اقداماتی انجام دهند.

همچنین براساس مصوبات این پروتکل، توجه به رهیافت راهبردی برای مدیریت بین‌المللی مواد شیمیایی با تاکید بر جلوگیری از تجارت غیرقانونی این مواد در سطح بین‌المللی و درخواست برای تقویت همکاری‌های مابین پروتکل مونترال با برخی معاهدات بین‌المللی دارای تجربه در زمینه کنترل تجارت غیرقانونی مواد شیمیایی و زائد خطرناک ضروری است.

کارشناسان معتقدند محدودیت عرضه قانونی این مواد توسط واردکنندگان رسمی از طریق سیستم سهمیه‌بندی و دیگر ممنوعیت‌ها و محدودیت‌ها از جمله انگیزه‌های پیدایش تجارت غیرقانونی و قاچاق مواد مخرب لازیه ازن است.

افزایش تقاضا به مصرف فریون‌ها برای تعمیر یخچال‌ها و سیستم‌های موجود مبتنی بر فریون‌ها بخصوص در کشورهای در حال توسعه و تقاضا به مصرف فریون‌ها در تعمیر سیستم‌های تهویه مطبوع قدیمی، از دیگر انگیزه‌های پیدایش تجارت غیرقانونی و قاچاق مواد مخرب لایه ازن است.

در این ارتباط اعمال کنترل توسط گمرکات و افزایش نرخ مجازات‌های نقدی و شدت مجازات‌ها و جلب متخلفان می‌تواند در کنترل تجارت غیرقانونی موثر باشد.

اقدامات پروتکل مونترال در ایران‌

پروتکل مونترال 2 سال پس از امضای کنوانسیون وین به سال 1987 در شهر مونترال کانادا به امضای 46 کشور رسید. این پروتکل با ارائه فهرست مواد مخرب لایه ازن، چارچوب اجرایی و برنامه زمانبندی مشخص برای حذف مواد تحت کنترل پروتکل را مشخص کرده است و کشورهای عضو، متعهد به کاهش تدریجی و حذف مصرف مواد مخرب لایه ازن مطابق با برنامه زمانبندی و کنترل تجارت و ایجاد سیستم مجوز صادرات و واردات مواد مخرب لایه ازن به منظور کنترل واردات و صادرات این مواد و ممانعت از تجارت غیرقانونی به منظور تحقق اهداف مربوط به حفاظت لایه ازن شدند. ایران سال 1369 کنوانسیون وین برای حفاظت از لایه ازن و پروتکل مونترال در زمینه مواد مخرب لایه ازن را پذیرفت و پس از آن نیز اصلاحیه‌هایش را از تصویب مجلس گذراند.

معاون انسانی سازمان حفاظت محیط زیست دراین‌خصوص گفت: طی 14 سالی که از آغاز رسمی فعالیت کشور در زمینه حذف مواد مخرب لایه ازن و جایگزینی آن با مواد و فناوری‌های سازگار با لایه ازن می‌گذرد، توانسته‌ایم فعالیت‌هایی در بخش‌های مختلف مرتبط انجام دهیم.

دکتر حسن اصیلیان افزود: هم‌اکنون توانسته‌ایم در بخش طرح‌های سرمایه‌گذاری‌ انفرادی در زیربخش‌های یخچال‌سازی، فوم‌سازی، تعمیرگاه‌های کولر خودرو، کشاورزی  (ضدعفونی  انبارداری) و حلال‌ها 2/5179 تن در بخش برنامه حذف ملی فریون‌ها حذف کنیم.

همچنین طرح‌هایی نظیر حذف افشانه‌های تنفسی مبتنی بر فریون‌ها، برنامه حذف‌بخشی حلال‌های مخرب لایه ازدن، ضدعفونی خاک در بخش کشاورزی، بانک تبادل اطلاعات و بانک فیزیکی هالون مراحل تصویب یا اجرای خود را می‌گذرانند.

این مقام مسوول گفت: در بخش طرح‌های غیرسرمایه‌گذاری تحت پروتکل مونترال نیز اعمال قوانین و مقررات برای کنترل واردات و مصرف مواد مخرب لایه ازن، پایش عملکرد و اجرای برنامه‌ها و وضعیت عمل به تعهدات، ظرفیت‌سازی، آموزش و اطلاع‌رسانی به طور فعال با کمک نهادها و ارگان‌های مربوط اجرا شده در حال اجراست.

دکتر اصیلیان افزود: تقویت و اجرای قوانین و مقررات مربوط از جمله سیستم صدور مجوز واردات و صادرات مواد مخرب لایه ازن به عنوان یکی از کلیدی‌ترین پشتوانه‌های قانونی که تضمین‌کننده پایداری اجرای کلیه فعالیت‌های مرتبط و کنترل تجارت غیرقانونی مواد مخرب لایه ازن است که این مساله از طریق استقرار مرکز پیشبرد قوانین و مقررات در دفتر حفاظت لایه ازن در حال پیگیری و اجراست.

به دنبال موفقیت‌های روزافزون در اجرای پروتکل مونترال در حذف مواد مخرب لایه ازن در صحنه جهانی و با توجه به برنامه زمانبندی حذف تدریجی مواد مخرب لایه ازن و ابعاد وسیع تجارت غیرقانونی مواد مخرب لایه ازن که اواسط دهه 1990 میلادی در کشورهای توسعه‌یافته آغاز شده و با توجه به نزدیک شدن به زمان حذف نهایی فریون‌ها و‌هالون‌ها تا ژانویه 2010 میلادی در کشورهای بند 5 این امر رشته فزاینده‌ای پیدا کرده است. از این‌رو روند کنترل تجارت غیرقانونی باید مورد توجه جدی دولت‌ها باشد.

راهی برای کنترل تجارت غیرقانونی مواد مخرب‌

مکانیسم غیررسمی توافق برای پیش آگاهی، یکی از مکانیسم‌های تحت پروتکل مونترال به منظور کنترل تجارت غیرقانونی مواد مخرب لایه ازن است.

این مکانیسم Informal Prior Informed Consent) ipic) تهیه و تبادل برگه‌های اطلاعاتی به مجوزهای مواد مخرب لایه ازن مابین کشورهای عضو را به عهده دارد و براساس این مکانیسم، کشورهای عمده و کلیدی صادرکننده مواد مخرب لایه ازن در منطقه آسیا و اقیانوسیه و اتحادیه اروپایی توافق کردند تا با اجرای مکانیسم غیررسمی توافق برای پیش‌آگاهی قبل از صدور مجوز صادرات به صادرکننده‌های خود، صحت صادرات مواد مخرب لایه ازن را از دفاتر کشور مقصد استعلام کنند. به این ترتیب، گردش اطلاعات ثبت‌شده در برگه‌های مجوز صادرات و واردات مواد مخرب لایه ازن مابین کشورهای منطقه آسیا و اقیانوسیه و اتحادیه اروپایی که شامل ایران نیز می‌شود، صورت می‌گیرد.

در ادامه اجرای این سیاست‌ها، طرح شبکه پیشبرد منطقه‌ای شکل گرفت و برای اجرای برنامه گمرکات سبز و برگزاری اجلاس‌های همکاری کارشناسان ازن و گمرک کشورهای منطقه شمال‌شرق، جنوب و جنوب‌شرق آسیا با همکاری آژانس توسعه بین‌المللی سوئد پیشنهاد طرح شبکه منطقه‌ای پیشبرد مقررات شکل گرفت.

حمیده‌سادات هاشمی‌