جعبه کمک‌های اولیه حقوقی‌

خانم رنجبر! با سپاس از وقتی که به ما دادید. بفرمایید که مرکز آموزش‌های مردمی قوه قضاییه چه اهدافی دارد و برای رسیدن به اهداف خود که به نظر می‌آید با مخاطب عام سروکار دارد چه کرده است؟

اداره کل آموزش‌های مردمی  که هدفش افزایش آگاهی‌های حقوقی مردم است  نهاد نوپایی است که در راستای وظایف محول شده به قوه قضاییه که در قانون اساسی در اصل 156 آمده تشکیل شده است. اصل 156 قانون اساسی در بندهای 2 و 5 خود بر احیای حقوق عامه و پیشگیری از وقوع جرم از سوی دستگاه قضایی تاکید دارد و از این رو وظیفه را به عهده قوه قضاییه نهاده است. بر این اساس چنین نهادی در قوه قضاییه تشکیل شده است تا پاسخگوی این وظایف در قبال مردم باشد.

اما این نهاد به قول شما نوپا، هنوز نتوانسته خود را بخوبی به مردم معرفی کند. از طرفی می‌بینیم که مردم در مراجعه به دستگاه قضایی مشکلات زیادی دارند که نشان از ناآگاهی آنان از سیستم است بفرمایید که مردم از فعالیت‌های شما چقدر آگاه هستند؟

متاسفانه هنوز بازخوردی از میزان اطلاع و آگاهی مردم نسبت به فعالیت‌های خودمان نگرفته‌ایم. به هر حال عرض کردم این بخش تقریبا نوپاست و قطعا نیاز به زمان دارد که بتواند با گسترش و اجرای برنامه‌های خود، مردم را از وجود و حضور خود مطلع کند.

در حال حاضر تمام تلاش ما این است که از طریق صداوسیما و دیگر مراکز فرهنگی و اجتماعی از قبیل رسانه‌ها و مطبوعات، فرهنگسراها، آموزش و پرورش، ایستگاه‌های مترو و دیگر مراکز از این دست، خود را به مردم معرفی کنیم و در واقع مردم را با حقوق خود در زمینه مسائل حقوقی و قضایی آشنا کنیم.

اشاره کردید که این نهاد، نهاد نوپایی است. اول این که بفرمایید چرا نوپا؟ دستگاه قضایی با سابقه طولانی خود چرا در کنار خود چنین نهادی را می‌بیند که نوپاست، یعنی قبلا مردم نیاز به آگاهی‌های حقوقی نداشتند؟

این اداره کل، سال 1381 تعریف و فعالیت خود را از اوایل فعالیت آیت‌الله هاشمی شاهرودی و در راستای سیاست توسعه قضایی ایشان آغاز کرد؛ البته تا سال 1385 در گیرودار تعریف، شناسایی و شناخت و پیاده‌سازی اهداف سیاست‌ها و برنامه‌ریزی برای وظایف خود بود و فعالیتش در واقع بیشتر در حیطه مسائل نظری و تحکیم جایگاه بود که به نظرم مرحله بسیار حساس و مهمی به حساب می‌آمد، چراکه توانست پس از شناخته شدن و پذیرفتن کامل موضوع از سوی بدنه عظیم قوه قضاییه، از اواخر خرداد سال 1385 با قوت فعالیت اصلی خود را آغاز کند.

بفرمایید چرا این توقف ایجاد شد و چرا قبلا چنین نهادی یا مشابه آن نبود؟

عرض کردم که با حضور آیت‌الله هاشمی شاهرودی و تاکید ایشان بر سیاست توسعه قضایی با توجه به فضای موجود در آن سال‌ها که چنین سیاستی را می‌طلبید، چنین مرکزی ایجاد شد. معمولا برای ایجاد هر مرکز جدید و هر فعالیت تازه، برخی اقدامات و بحث‌های تئوری که زیربنای فعالیت است، شکل می‌گیرد که می‌تواند موجب تقویت و تحکیم پایه فعالیت‌ها شود؛ اما با توجه به سرعت اقدامات و عملکرد دستگاه قضایی برای ایجاد تغییر در سیستم قضایی، می‌‌توانم به جرات بگویم که بحث‌های تئوریک تقریبا همزمان با فعالیت‌ها شکل گرفته و بر این اساس اداره کل آموزش‌‌های مردمی به عنوان نهادی مردمی و برای افزایش آگاهی‌های مردم از مسائل حقوقی ایجاد شد که همزمان مسائلی مانند تعریف‌های متعدد از چگونگی دستیابی به اهداف اصل 156 قانون اساسی از سوی قوه قضاییه در درون و بیرون قوه قضاییه نیز که از قبل هم  وجود داشت،‌ تقویت شد.

یکی از مهم‌ترین مسائل این بود که چه نهادی می‌تواند به صورت خاص امر آموزش به مردم را در قوه قضاییه به عهده بگیرد. برخی معتقد بودند مراکز و بخش‌های اطلاع‌رسانی باید عهده‌دار این مساله هم باشند.

به هر حال تقریبا در تاریخ قوه‌ قضاییه چنین مرکزی را شاهد نبودیم که فعالیت داشته باشد. از این رو برخی هم بر این دیدگاه بودند که قوه‌ قضاییه که درگیر مسائل قضایی و اجرای احکام است دیگر نمی‌تواند به صورت مستقیم به مساله آموزش بپردازد و این مساله وظیفه نهادهای آموزشی کشور است.

این دیدگاه همزمان با ایجاد اداره آموزش‌های مردمی شکل گرفت یا این که از قبل هم وجود داشت؟

خیر، این دیدگاه از قبل هم وجود داشت. معتقدان به این دیدگاه معتقد بودند دستگاه قضایی از طریق رسیدگی به پرونده‌‌ها و اجرای احکام می‌تواند عملا به بحث پیشگیری از وقوع جرم بپردازد و در واقع اجرای احکام خود نوعی پیشگیری از وقوع جرم و احقاق حقوق عامه است.

به هر حال این دیدگاه در مقابل نظریه دیگری که معتقد به ضرورت ارائه آموزش‌‌های حقوقی از سوی دستگاه قضایی برای افزایش سطح آگاهی‌های عمومی مردم از مسائل حقوقی و قضایی بود، قرار گرفت و به مرور زمان با جا افتادن این مساله و ضرورت ارائه آموزش به مردم و البته به بدنه دستگاه قضایی، بحث آموزش در دستگاه قضایی تقویت شد. بر این اساس، بحث احیای حقوق شهروندی و توانمند کردن مردم در احقاق حقوق خود احیاء شد و ما شاهد اجرای سیاست‌های متعدد از جمله بحث‌های مربوط به کاهش سیاست جرم‌زدایی و تلاش برای کاستن از جمعیت زندانیان و اجباری کردن حضور وکیل در دعاوی بودیم. دلیل تاسیس این مرکز نیز در دستگاه قضایی این است که مردم بدانند حق و حقوقشان در مسائل قضایی چیست.

تکلیف مردم در مقابل دولت و تکالیف دولت در قبال مردم چیست و بدانند که در هنگام عقد قراردادهای مختلف چه باید بکنند، با اعمال مجرمانه آشنا شوند، بایدها و نبایدهای قانونی و حقوقی را بدانند و در مجموع آگاهی‌های حقوقی و اطلاعات قضایی آنها از طریق سیستم‌های مختلف آموزشی افزایش یابد که این مساله یعنی افزایش این آگاهی‌ها، موجب تقویت و پایبندی بیشتر آنان به قانون و جلوگیری از ضرر و زیان ناشی از ندانستن قانون و در نهایت موجب کاهش مشکلات مردم در هنگام مواجهه با مسائل حقوقی و قضایی در جامعه می‌شود.

بر این اساس، این اداره کل در حال بسیج تمام امکانات و توان خود و دیگر مراکز مرتبط برای افزایش میزان آموزش‌های خود به مردم است و در حال حاضر، در تمام استان‌های کشور بحث آموز‌ش‌های مردمی، حقوقی و قضایی یا اهدافی که به آن اشاره کردم، پیگیری می‌شود و ما کوشیده‌ایم که با استفاده از بهترین و مجرب‌ترین قضات، حقوقدانان و وکلا و نیز مشاوران حقوقی در مراکز مختلفی که به آن اشاره کردم، از جمله از طریق رسانه ملی این بحث را تقویت کنیم. همچنین تمام سعی و تلاش ما این است که آموزش‌های حقوقی مورد نیاز را به صورت زیر ساختی وارد دروس آموزشی آموزش‌وپرورش و دانشگاه‌ها کنیم.

محدوده و در واقع کف و سقف ‌این آموزش‌ها در چه حدی است؟ شما تا چه حد می‌‌خواهید مردم اطلاعات حقوقی داشته باشند؟

قطعا هدف و قصد ما تربیت حقوقدان نیست. این مساله نه امکان‌پذیر و نه عقلانی است. اما دلمان می‌خواهد شرایط را به‌گونه‌ای پیش ببریم و امکانات و محیطی فراهم کنیم که یک جوان وقتی می‌خواهد وارد جامعه شود،‌تشکیل خانواده بدهد و درگیر کار و اجتماع شود؛ بتواند در مسیر دستیابی به استقلال در زندگی آگاهی‌هایی را به دست آورد که به او در این مسیر کمک کند و قطعا یکی از ابتدایی‌ترین این مسائل مربوط به ازدواج، تشکیل خانواده و مسائل مربوط به آن است.

نحوه و نوع آموزش‌هایی که مد نظرشماست، چطور و از چه طریق مشخص می‌شود و اصولا بر چه‌اساس به این نتیجه رسیده‌اید که به مردم چه آموزش‌هایی داده شود؟

اولویت‌های ما درباره‌ ارائه آموزش به مردم براساس مطالعه پرونده‌های موجود در دادگاه‌ها و فراوانی آن شکل می‌گیرد. در واقع، ما در این سال‌ها فراوانی بعضی موضوعات حقوقی و کیفری را بررسی کرده‌ایم تا بدانیم مشکلات مردم از کجاست.

در این راه یعنی دستیابی به اولویت مشکلات مردم از تجربه قضات با تجربه دیوان عالی کشور و دیگر مراجع قضایی و حتی از صفحات حقوقی روزنامه‌ها هم استفاده کرده‌ایم و به این مساله پرداخته‌ایم که در مطبوعات و نیز در برنامه‌های مختلف مرتبط با مسائل حقوقی و قضایی در صدا و سیما مردم چه مشکلات و چه پرسش‌هایی را مطرح می‌کنند. براین اساس، ما محورهای آموزشی خود را تنظیم و برای ارائه در مراکز مختلف تدوین کرده‌‌ایم.

 آیا این اولویت‌ها مشخص است و شما از آن آگاهید؟

بله مشخص است. مسائل مربوط به خانواده، چک،  تنظیم اسناد املاک، ارث و وصایا، و جرایم که خود به جرائمی با اولویت سرقت، مواد مخدر و ضرب و جرح تقسیم می‌شود و نیز شناسایی ساختار قضایی کشور از جمله مهمترین موضوعاتی است که مردم با آن روبه‌رو هستند و ما در برنامه‌ریزی خود به دنبال ارائه آموزش‌ها و دادن اطلاعات به مردم در این زمینه‌ها هستیم.

این مساله که اشاره کردید، یکی از پرسش‌های من بود. الان بسیاری از مردم وقتی به هر دلیل سروکارشان با محاکم می‌افتد، نمی‌دانند باید چه کنند. برای این مساله چه کرده‌اید؟

یکی از مهم‌ترین مشکلاتی که هم مردم و هم دستگاه قضایی را با مشکل مواجه می‌کند، ناآشنایی با نحوه تنظیم دادخواست و چگونگی دنبال کردن یک شکایت در محاکم است که موجب سرگردانی مردم و طولانی شدن زمان دادرسی می‌شود.

تصور کنید بر اثر ندانستن این مساله که برای هر موضوع خاص باید به کجا مراجعه شود و مراجعه اشتباه به یک محکمه دیگر و یا طرح نادرست و غیر دقیق شکایت چقدر می‌تواند پروسه دادرسی را طولانی کند، در این زمینه آشنایی مردم با کارقضات، وظایف قضات، وکلا و نقش دستگاه قضایی در رسیدگی به دعواهای مردم را نیز در دستور کار قرار داده‌ایم. در حال حاضر در تمام مراکز قضایی مراکز مشاوره وجود دارد که مردم را راهنمایی می‌کند ضمن این‌که مردم از طریق تلفن 129 می‌توانند مسائل را پیگیری کنند.

بفرمایید که فعالیت شما در چه سطحی است و از چه طریقی آموزش‌ها ارائه می‌شود؟

عرض کردم که برنامه‌ریزی ما استفاده از تمام ظرفیت‌های موجود در ارائه آموزش و اطلاع رسانی به مردم است. در این زمینه در بخش همکاری با صداوسیما که به عقیده ما تاثیرگذاری بسیار مناسبی روی مردم دارد و فعالیت‌های خوبی را شروع کرده‌ایم که تهیه و تدارک انیمیشن‌های جذاب و زیبا، تهیه مسابقه‌ها و برنامه‌های آموزش حقوقی و قضایی از تلویزیون و تهیه تیزرهای تبلیغی  آموزشی، میزگرد‌های حقوقی و پرسش و پاسخ در برنامه‌های خانوادگی صداوسیما، ارائه پیام‌های کوتاه و تلاش برای راه‌اندازی رادیو صدای عدالت از جمله این برنامه‌هاست.

ضمنا از طریق مطبوعات و رسانه‌های دیگر نیز در صدد ارائه آموزش به مردم هستیم و در یک برنامه‌ریزی بلندمدت‌تر درصدد گنجاندن مسائل حقوقی و آموزشی و پیام‌های حقوقی در نظام درسی آموزش و پرورش هستیم که مقدمات آن انجام شده است. همچنین آماده برگزاری کلاس‌های عمومی و تخصصی حقوق و آموزش‌های حقوقی برای کارکنان وخانواده‌های آنان در مراکز اجرایی مختلف هستیم که مقدمات این کار نیز فراهم شده است.

بد نیست بدانید آماده برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای خبرنگاران رسانه‌های مختلف نیز هستیم، زیرا این مساله هم به خبرنگاران و روزنامه‌نگاران محترم و رسانه‌ها کمک می‌کند که بهتر و دقیق‌تر به بررسی و اطلاع‌رسانی مباحث حقوقی بپردازند و هم این‌که کمکی به دستگاه‌ قضایی است که بتواند از این طریق درصدی از مشکلات خود را حل و فصل کند. خوشبختانه در این زمینه‌هایی که عرض کردم کارهای خوبی شده است که امیدوارم بزودی نتایج آن به صورت ملموس برای مردم نمایان شود.

با همه این اوصاف به نظر می‌رسد که مردم هنوز در ابتدای کار هستند و بسیاری از مردم نمی‌دانند که می‌توانند و باید اطلاعات حقوقی داشته باشند. خیلی‌ها حتی با مرکز شما هم آشنا نیستند. در واقع می‌خواهم عرض کنم که هنوز در گام‌های اول هستید، قبول دارید؟

بله، قبول دارم. به‌هر حال عرض کردم این مساله یعنی افزایش سطح آگاهی‌ های حقوقی مردم با موانعی روبه‌رو بوده و هست که مانند هر کار دیگری آن را با کندی مواجه کرده و می‌کند، ضمن این‌که عرض کردم کار آموزشی دیر بازده است و نیازمند زمان است که نهادینه شود.

در بحث موانع خدمتتان عرض می‌کنم که بسیاری از قضات در ابتدا حاضر به همکاری نبودند و معتقد بودند که مسائل حقوقی بار سنگین و خاصی دارد که طرح عمومی آن از اهمیت و حساسیت آن می‌کاهد و درک عمومی آن نیز با سختی همراه است، ‌ضمن این‌که مردم را متوقع می‌کند. اما به مرور زمان و البته نه براحتی این مساله در حال حل شدن است و اکنون بسیاری از قضات ما به ضرورت آگاه شدن مردم از مسائل حقوقی در حدی که بتواند به پیشبرد اولیه کار آنها کمک کند واقف شده‌اند و همین مساله به ما کمک کرده است از قضات به عنوان بدنه اصلی دستگاه قضایی در برنامه‌های آموزشی خود بخوبی کمک بگیریم.

یکی دیگر از این موانع که در مرحله بعد قرار دارد، متقاعد کردن مراکزی از جمله صدا و سیما، فرهنگسراها و رسانه‌های دیگر برای در اختیار گذاشتن وقت و امکانات خود به منظور ارائه آموزش‌های حقوقی به مردم از طرق مختلف بود. به‌هر حال عقیده عمومی بر این بوده و هست که حقوق و مسائل حقوقی مباحثی سنگین است که امکان ارائه آن و پذیرش آن در رسانه‌ای مانند رسانه ملی یا سایر رسانه‌ها ضعیف است.

یکی از مشکلات جدی که سر راه ارائه آموزش‌های مردمی حقوقی است؛ زبان سخت و پیچیده قضایی است که شاید موجب فراری دادن مردم می‌شود. برای این مساله چه کرده‌اید؟

بله این مساله درست است، ادبیات قضایی در بسیاری از مواقع ادبیاتی سنگین و غیرقابل درک عمومی است و به خاطر همین است که عرض کردم یک مانع جدی ما پذیرش ارائه آموزش‌های مردمی از طریق رسانه‌ها از جمله صداوسیما بود. آنان معتقد بودند این ادبیات سنگین جایی در میان برنامه‌های صداوسیما که باید جذابیت داشته باشد، ندارد. به مرور به این نتیجه رسیدیم که می‌توان از روش‌ها و توانمندی‌های هنری برای انتقال این مفاهیم استفاده کنیم و بر این اساس به سمت تهیه سریال و مسابقه‌های مختلف با موضوعات حقوقی و قضایی رفتیم که البته در ابتدا از سوی جمعی از بدنه قضایی نیز چندان مورد پذیرش نبود.

با این حال هنوز هم درصدد ساده کردن مفاهیم حقوقی برای مردم هستیم و در این راه بر آن هستیم که برای قشر و گروه سنی کودک و نوجوان هم زبان حقوقی و قضایی ساده‌ای تبیین کنیم که بتوان از طریق آن مفاهیم را انتقال داد. به این دلیل در حال حاضر آموزش‌های خاصی نیز به قضات و همکارانی که مایل به حضور در مراکز آموزشی و ارائه آموزش به قشرهای مختلف مردم هستند می‌دهیم و از آنها می‌خواهیم که با زبان و روشی ساده با مردم سخن بگویند تا مفاهیم قضایی قابل درک و فهم باشد وگرنه ما از ارائه آموزش‌های خشک، رسمی و سخت راه به جایی نخواهیم برد.

با نگاهی به آنچه امروز کرده‌اید و برنامه‌ای که اجرا شده است و با توجه به شرایط موجود دستگاه قضایی چه نمره‌ای به فعالیت‌های خود می‌دهید؟

عرض کردم که ما ابتدای راه هستیم و با موانع و مشکلاتی که وجود دارد، کار کردن و پیشبرد برنامه‌ها زمان می‌خواهد. ضمن این‌که مردم نیز باید به مرور با این ضرورت آشنا شوند و همانقدر که درباره مسائل دیگر مثلا مسائل پزشکی اطلاعات کسب می‌کنند باید در زمینه مسائل حقوقی و قضایی هم اطلاعات داشته باشند تا هنگام بروز مشکل به قول معروف به پشتوانه این اطلاعات که در حکم کمک‌های اولیه پزشکی است خواسته‌های خود را حفظ کنند و قطعا در این مسیر ما نیازمند کمک سایر مراکز و نهادها بویژه نهادهای آموزشی هستیم.

البته این مساله هم قابل پذیرش است که همزمان با ارائه این آموزش‌ها دستگاه قضایی هم باید خود را به سمت فعالیت بیشتر برای حل مشکلات مردم در محاکم و دادگاه‌ها سوق دهد که البته تمام تلاش‌ها برای رسیدن به این نقطه یعنی حل مشکل مردم از دستگاه قضایی است. در واقع عرض من این است که مردم باید به ما نمره بدهند.

و سوال آخر، بفرمایید اگر یک فرد ایرانی در مکانی قرار داشت که دسترسی به هیچ‌یک از بروشورها یا دیگر وسایل و ابزار شما برایش ممکن نبود، وقتی با یک مساله حقوقی مواجه شد باید چه کند؟

می‌توانند با شماره تلفن گویای 129 تماس بگیرند و از طریق این شماره تلفن اطلاعات حقوقی را کسب کنند.

آموزش مهریه‌

قصد ما آشنا کردن مردم با مسائل‌مورد نیاز است. مثلا یکی از این مسائل بحث مربوط به مهریه است. سعی ما این است که درباره مهریه به مردم آموزش بدهیم تا آنان بدانند چه شرایطی بر این مساله از نظر قانونی حاکم است. به عنوان مثال، شاید کمتر افراد بدانند که می‌‌توان مهریه را مدت‌دار کرد. یعنی این که زمان پرداخت آن به زوجه را مشخص کرد.

با دانستن این مساله و قید کردن آن در مرحله ثبت ازدواج و مهریه دیگر افراد براحتی و پس از ازدواج بلافاصله نمی‌توانند مطالبه مهریه کنند؛ چرا که هنگام ثبت ازدواج قید شده است که پرداخت و مطالبه مهریه مشمول مرور زمان است و مثلا زوج متعهد می‌شود که مهریه‌ را هر چند سنگین باشد، 10 سال بعد یا 5 سال بعد یا به‌هرحال در تاریخ معینی پرداخت کند.

شما دقت کنید با دانستن همین مساله به‌ظاهر کوچک و جزئی که قطعا خیلی‌ها از آن اطلاع دقیقی ندارند، چه مقدار می‌توان از برخی مشکلات بعدی در بحث ازدواج و به احتمال زیاد از سوء استفاده‌هایی که متاسفانه از مساله مهریه می‌شود، جلوگیری کرد و حالا اگر جوانی این مساله را نداند و بر اثر ندانستن در زندگی شکست بخورد، ببینید که چقدر زندگی او و ادامه حیات اجتماعی‌اش با مشکل روبه‌رو می‌شود و در عوض تصور کنید یک جوان با چنین مساله‌ای آشنا باشد.

صولت فروتن‌