در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
سمها و آدمها
دسترسی آسان مردم به انواع مواد شیمیایی، داروها، سموم و... بدون داشتن اطلاعات کافی از شیوه نگهداری، مصرف، عوارض، خطرات و هشدارهای مربوط، شیوع مسمومیتهای اتفاقی و تعمدی را در جامعه به میزان زیادی افزایش داده است. از سوی دیگر زندگی ماشینی وقوع مسمومیتهای حاد و مزمن کارگران شاغل در کارخانهها، صنایع شیمیایی و نظامی را بالا برده است. استفاده از وسایل گاز سوز و مواد شیمیایی و شوینده در منازل و فقدان آگاهیهای کافی در بیشتر خانوادهها نیز خطرات جدی را متوجه آنان بویژه کودکان کرده است و موجب شده آمار مسمومیتها در جهان بالا برود.
اگر نگاهی به آمار مسمومیتها در ایران داشته باشیم شاید اهمیت موضوع بهتر برایمان روشن شود. آمار موارد مسمومیت دارویی منجر به فوت در سال 1385، به نقل از سازمان پزشکی قانونی کشور 322 مورد و آمار موارد مسمومیت با سموم منجر به فوت 749 مورد بوده که این آمار در 9 ماهه 1386 به ترتیب 383 مورد و 602 مورد است.
تعداد مسمومین بزرگسال مراجعهکننده به بیمارستان لقمان حکیم تهران به عنوان بیمارستان مرکزی مسمومیتها حدود 30 هزار مورد در سال است که از این تعداد حدود 12 هزار نفر بستری میشوند و به طور متوسط 500 نفر از آنها در بخش مراقبتهای ویژه بستری شده و متاسفانه 120 مورد (یک درصد) فوت میکنند.
به طور کلی، عمدهترین عوامل مسمومیتزا عبارتند از داروها، گاز منواکسیدکربن و دیگر گازهای سمی، سموم دفع آفات، محصولات بهداشتی، شوینده و آرایشی موجود در منازل، گیاهان سمی، فلزات سنگین، گزیدگیها، غذای آلوده به سموم و مواد شیمیایی.
مسمومیت دارویی
مصرف بیش از حد مجاز دارو موجب مسمومیت مصرف کننده میشود. حتی مصرف بیش از حد ویتامینها هم مسمومیتزا هستند.
اگر دارویی در حین مصرف، عوارض شدید کبدی ایجاد کند یا بر اثر تجویز، موادی آزاد کند که آن مواد سیستم کلی داخلی بدن را تحت تاثیر قرار دهد، عوارض ناشی از آن مواد آزاد شده را مسمومیت دارویی میگویند.
سرگیجه، تاری چشم، خشکی دهان، تهوع، بیحالی، اسهال و درد بدن از علایم مسمومیتزایی به شمار میروند؛ همچنین نوعی مسمومیت هم به صورت آلرژی وجود دارد که شامل آبریزش بینی، پف کردن چشم و ظاهر شدن دانههایی روی پوست است.
مسمومیتهای دارویی در بالغان اغلب عمدی است و بیشتر به منظور اقدام به خودکشی یا بر اثر مصرف داروها با میزان بالا ایجاد میشود و در مواردی که بیمار دیر مراجعه کند یا خوب درمان نشود، ممکن است منجر به مرگ شود، اما در کودکان این طور نیست.
کودکان 2 تا 5 سال و در کل کودکان به دلیل حس کنجکاوی و رنگی و شیرین بودن بعضی از داروها، بیشترین تعداد مسمومیتهای دارویی را به خود اختصاص میدهند.
مسمومیتهای دارویی شایعترین نوع در بین کودکان بوده که گاهی در موارد شدید حتی باعث مرگ میشود. داروهایی همچون پروفن و آسپرینبچه به علت طعم و رنگ خاصی که دارند برای کودکان جالب است، بنابراین به مصرف این داروها روی میآورند. خوشبختانه از حدود چند سال اخیر تولید آسپرینهای فانتزی با رنگها و طعمهای جذاب حذف شده تا به این طریق از مسمومیتهای ایجاد شده بر اثر مصرف این نوع دارو جلوگیری شود. والدین نیز میتوانند با قرار دادن داروها دور از دسترس کودکان از این مسومیتها جلوگیری کنند.
مسمومیت روزانه
سرب به عنوان یکی از تهدیدکنندههای بهداشت جهانی محسوب میشود. متاسفانه با صنعتی شدن کشورها، میزان سرب در بدن افراد شهرنشین و افرادی که در جوار مناطق صنعتی زندگی میکنند افزایش یافته است.
میزان شیوع مسمومیت با سرب در امریکا حدود 18 درصد تخمین زده میشود و در کشور ما متاسفانه هیچ آمار دقیقی در این خصوص وجود ندارد؛ اما تعداد روزهایی که شهروندان ما از هوای پاک استفاده میکنند خود گویای وخامت اوضاع است.
کوه یخی
آماری که ما از مسمومیتها میبینیم تنها قسمت کوچکی از حقایق موجود است. مرگ ناشی از مسمومیتها 7 درصد کل مرگهای ناشی از حوادث را در جهان شامل میشود. در کشورهای پیشرفته، موارد مسمومیت از نوع غیرعمدی است، ولی در کشورهای در حال پیشرفت در بزرگسالان و بخصوص زنان بیشتر به قصد خودکشی است. افراد در خطر را کودکان و بویژه کودکان تازه به راه افتاده تشکیل میدهد و مواد دارویی بویژه ضدافسردگیها و مسکنها از رایجترین عوامل مسمومیت است.
مسمومیت دارویی غیرعمد در امریکا به یک عامل مهم مرگ و میر در این کشور تبدیل شده به طوری که پس از تصادفات وسایط نقلیه، در ردیف دوم از این نظر قرار میگیرد.
در گزارشی که بتازگی از سوی مرکز کنترل و پیشگیری امراض امریکا که در این هفته منتشر شده آمده است، مرگ و میر ناشی از مسمومیت دارویی که عمدتا بر اثر داروهای تجویزی است، بین سالهای 1999 تا 2004 در این کشور تا 68 درصد افزایش یافته است.
در این گزارش آمده است مرگ و میر ناشی از این نوع مسمومیت، از 4/4 درصد در هر100هزار نفر در سال 1999 به 1/7 درصد در سال 2004افزایش یافته است.
دودکش و مسمومیت
امسال سرد شدن شدید هوا، آمار مسمومیت با گاز بیرنگ و بیبوی منواکسیدکربن را بالا برد. گزارش آتشنشانی تهران مبنی بر این که تنها در روز شنبه 22دی 10 نفر در شهر تهران به علت گاز گرفتگی جان سپرده و 22 نفر نیز از مرگ حتمی نجات پیدا کردهاند، موجب نگرانی مسوولان شد و این بار شدیدتر زنگهای خطر را به صدا درآورد. زنگ خطری که هر ساله قبل از آغاز فصل زمستان به صدا درمیآید.
گاز منواکسیدکربن بیرنگ و بیبوست و بر اثر احتراق ناقص انواع سوختهای کربندار ایجاد میشود. هنگامی که منواکسیدکربن از راه استنشاق وارد ریهها شود، باعث ایجاد اختلال در انتقال و تحویل اکسیژن به سلول شده و مصرف اکسیژن توسط سلولها نیز دچار مشکل میشود و ناخواسته سلول دچار کمبود اکسیژن، خفگی و مرگ ناشی از آن میشود.
معمولا مسمومیتها به دلیل سهلانگاریها در زمینه استفاده از وسایل گرمایشی اتفاق میافتد. همچنین بیشتر اتفاقها به دلیل نصب نادرست این وسایل به وجود میآید.
همچنین تعمیر وسایل گرمایشی به دست افراد غیرمجرب و بیتجربه یا نصب آنها از سوی افراد خانواده باعث ایجاد خطر میشود که به دنبال احتراق ناقص مواد سوختی، منواکسیدکربن تولید شده و چنانچه این گازها به خارج از فضای اتاق منتقل نشود، میتواند باعث بروز مسمومیت در افراد خانواده میشود.
بررسیها نشان داده است بیشتر مسمومیتهای ایجاد شده، به دلیل نصب نادرست دودکشها در منازل است. کودکان، زنان باردار و سالمندان جزو گروه آسیبپذیرند و در معرض خطر بیشتری با منواکسید کربن هستند و علائم مسمومیت در آنها سریع و با شدت بیشتری ایجاد میشود. همچنین غلظت گاز منواکسیدکربن در فضای اتاق در ایجاد مسمومیت بسیار موثر است.
تهوع و استفراغ و در موارد شدیدتر سردرد، حالت خواب آلودگی شدید، کسلی، خستگی و کاهش قدرت عضلانی ازجمله علائم اولیه مسمومیت در افراد به شمار میروند. چنانچه افراد در این مرحله متوجه چنین علائمی شدند، با خارج شدن از فضای آلوده میتوانند از پیشرفت مسمومیت پیشگیری کنند.
ابتلای تمام خانواده به علائمی شبیه به آنفلوآنزا، بروز مسمومیت در افراد را نشان میدهد. خارج کردن افراد مصدوم از محیط آلوده، قرار گرفتن در محیط باز و در مراحل پیشرفتهتر اکسیژندهی به این افراد از مهمترین اقدامات پیشگیرانه محسوب میشود.
متاسفانه بسیاری از افراد به دلیل صرفهجوییهای اقتصادی، شخصا اقدام به نصب و تعمیر وسایل گرمایشی میکنند که بهتر است از افراد ماهر در این زمینه استفاده شود. به طوری که نصب نادرست دودکشها، بیشترین نقش را در بروز مسمومیت در فضاهای خانگی دارد.
هفتهای برای مسمومیت
بدون شک انجام فعالیتهای فرهنگی، اجتماعی و آموزشی در راستای افزایش دانش عمومی میتواند علاوه بر کاهش مسمومیتها و تبعات آن در جامعه و خانوادهها، کمک شایانی به کاهش هزینههای بهداشتی درمانی نماید به همین منظور در بسیاری از کشورها هفتهای را برای آموزش نحوه پیشگیری از مسمومیتها در نظر گرفتهاند و معمولا هفته سوم مارس (26 19 مارس) و دقیقا یک هفته پیش از هفته پاکیزگی عمومی را (به منظور استقبال از بهار) به این مساله اختصاص میدهند.
در ایران نیز هفته نخست اسفندماه به عنوان هفته «پیشگیری از مسمومیتها» (هفته اطلاع رسانی پیشگیری از مسمومیتها) نامگذاری شده است. علت این نامگذاری، ارتقای فرهنگ و دانش عمومی جامعه در خصوص پیشگیری از مسمومیتها، آموزش عمومی برای پیشگیری از بروز مسمومیت و در صورت بروز، انجام اقدامات اولیه و ضروری درمانی در اقشار مختلف جامعه، ارتقای سطح سلامت و بهداشت عمومی جامعه کاهش مرگ و میر ناشی از مسمومیتهاست.
برای فردا
جوان بودن جمعیت کشور و سایر مسائل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مرتبط با آن و شیوع سوءمصرف مواد مخدر، تعداد مسمومیتهای عمدی از جمله خودکشی را نیز افزایش داده است؛ به طوری که بسیاری از افراد بدون توجه به باورهای مذهبی و سایر عواقب اجتماعی و خانوادگی اقدام به خودکشی میکنند. اگرچه بسیاری از این مسمومیتها توسط کادر پزشکی درمانی کنترل شده و به مرگ منتهی نمیشود، ولیکن خسارات جبرانناپذیری را به پیکره اقتصاد، سلامت و بهداشت جسمی و روانی جامعه و خانوادهها وارد خواهد کرد. مسمومیتهای غذایی در کشور نیز آمار دقیقی ندارد.
اگرچه بسیاری از این مسمومیتها توسط کادر پزشکی، درمانی کنترل شده و به مرگ منتهی نمیشود، ولی خسارات جبرانناپذیر اقتصادی، جسمی و روانی جامعه و خانوادهها را به همراه دارد. به همین دلیل توجه به پیشگیری از مسمومیتها یکی از دغدغههای نظامهای سلامت در جهان است. در این شرایط، شاید داشتن یک هفته برای پیشگیری از مسمومیتها نیز کم باشد.
مواد مخدر و مسمومیت
همان گونه که الگوی برخی بیماریها در حال تغییر است، الگوی مسمومیتها نیز تغییر میکند. مسمومیت با نفت، داروهای کشاورزی و سموم آفتکشها که در گذشته یکی از علل عمده مراجعات به مراکز درمانی تخصصی در زمینه مسمومیت را شامل میشد، خوشبختانه کاهش یافته است؛ اما متاسفانه در عوض، شاهد افزایش مسمومیت با قرصها و مواد مخدر هستیم. قرصهای اکستازی منشاء مسمومیتهایی است که بتازگی بسیار شایع شده است.
همه روزه افرادی به مراکز درمان مسمومیتها مراجعه میکنند که نه به دلیل خودکشی، بلکه به دلیل مصرف قرصهای شادیبخش یا به اصطلاح اکستازی دچار علائمی شبیه مسمومیت میشوند که تمام ارگانهای بدن آنان را درگیر و نارسا میکند. این افراد به مراقبتهای ویژه و طولانیمدت نیاز دارند و دچار عوارض زیادی خواهند شد.
حتی گاهی شاهد هستیم افراد سودجو قرصهای سمی نظیر قرص برنج را به جای اکس به جوانان میفروشند و باعث مسمومیت و مرگ آنان میشوند.
علی اخوان بهبهانی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
