قم چگونه به قطب نشر دینی ایران تبدیل شد؟ روایت یک قرن چاپ و انتشارات
تاریخ نشر قم در ایران نزدیک به یک قرن قدمت دارد؛ مسیری که از انتشار نخستین نشریات و فعالیت چاپخانه‌هایی مانند کامکار و حکمت آغاز شد و با توسعه حوزه علمیه و تأسیس دارالتبلیغ اسلامی در دهه ۱۳۴۰، به شکل‌گیری انتشارات سازمان‌یافته دینی رسید. به گفته رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان قم، امروز بیش از هزار و ۵۰۰ ناشر دارای پروانه نشر در این استان فعالیت دارند که حدود ۹۰۰ ناشر از آنها فعال هستند.
به گزارش جام جم آنلاین به نقل از خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) قم در طول یک قرن گذشته به یکی از مهم‌ترین مراکز تولید و انتشار کتاب‌های دینی در ایران تبدیل شده است؛ مسیری که با چاپ مطبوعات و فعالیت چاپخانه‌های اولیه آغاز شد و به‌تدریج، با گسترش حوزه علمیه، زمینه شکل‌گیری انتشارات تخصصی و سازمان‌یافته را فراهم کرد.
حمید خرمی، رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان استان قم، با اشاره به ظرفیت‌های نشر در این استان گفت: در حال حاضر بیش از هزار و ۵۰۰ ناشر دارای پروانه نشر رسمی در قم وجود دارد که حدود ۹۰۰ ناشر فعال هستند و ۳۲۰ ناشر نیز عضویت اتحادیه ناشران و کتابفروشان استان را دارند.
خرمی با اشاره به تاریخچه نشر قم تأکید کرد که برای بررسی این تاریخ باید میان سه حوزه «چاپ»، «کتاب‌فروشی» و «ناشر» تفاوت قائل شد؛ چراکه در سال‌های آغازین، این فعالیت‌ها از یکدیگر تفکیک نشده بودند و بسیاری از کتاب‌ها با نام مؤلف، چاپخانه، مدرسه، دفتر مرجع یا کتاب‌فروشی منتشر می‌شدند.
ریشه‌های نشر مدرن قم در حوزه علمیه شکل گرفت
به گفته رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان استان قم، این شهر از اوایل قرن چهاردهم شمسی به‌تدریج به یکی از مراکز اصلی تولید کتاب‌های دینی تبدیل شد. تأسیس حوزه علمیه قم به همت آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی در سال ۱۳۰۱ شمسی، تقاضا برای چاپ و انتشار رساله‌ها، کتاب‌های فقهی، تفسیری و آموزشی را افزایش داد.
خرمی معتقد است ریشه‌های نشر مدرن قم را باید در پیوند میان حوزه علمیه، کتاب‌فروشی‌ها، چاپخانه‌ها و مراکز تکثیر آثار حوزوی جست‌و‌جو کرد.
پیش از شکل‌گیری صنعت حرفه‌ای نشر کتاب در قم، انتشار مطبوعات آغاز شده بود. بر اساس منابع قم‌شناسی، نشریه «جنوب» در زمستان سال ۱۳۰۲ شمسی از نخستین نشریات مرتبط با قم بود؛ هرچند چاپ آن در تهران انجام می‌شد و در قم به دست مخاطبان می‌رسید.
در سال ۱۳۱۲ شمسی نیز فضل‌الله عوض‌زاده، معروف به «کامکار»، دفتر و چاپخانه خود را از اصفهان به قم منتقل کرد و نشریه «کامکار» را در این شهر منتشر کرد؛ رویدادی که از نقاط مهم تاریخ مطبوعات قم به شمار می‌رود.
چاپخانه حکمت و نقش آن در گسترش کتاب‌های مذهبی
با توسعه حوزه علمیه، نیاز به چاپ کتاب‌های مذهبی نیز افزایش یافت. در این میان، چاپخانه حکمت یکی از نام‌های مهم در تاریخ چاپ قم است.
خرمی با اشاره به اهمیت این چاپخانه توضیح داد که فعالیت آن تنها به چاپ آثار محدود نبود و بعد‌ها دارالتبلیغ اسلامی نیز در مقطعی برای انجام بخشی از فعالیت‌های چاپی خود با چاپخانه حکمت همکاری کرد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده درباره تاریخ انتشارات دارالتبلیغ، این مجموعه در ابتدا بخشی از آثار خود را در چاپخانه حکمت، متعلق به آقایان برقعی، به چاپ می‌رساند.
دارالتبلیغ اسلامی؛ نقطه عطف نشر سازمان‌یافته در قم
یکی از نقاط عطف تاریخ نشر حرفه‌ای قم، تأسیس دارالتبلیغ اسلامی در دهه ۱۳۴۰ شمسی بود. این مؤسسه در سال ۱۳۴۴ به ابتکار آیت‌الله سیدکاظم شریعتمداری تأسیس و در ۱۷ مهر همان سال افتتاح شد.
فعالیت دارالتبلیغ به‌تدریج از آموزش و تبلیغ فراتر رفت و حوزه تولید، ترجمه، چاپ و انتشار کتاب را نیز دربرگرفت. در ادامه، انتشارات دارالتبلیغ اسلامی شکل گرفت و آثار شماری از استادان و فضلای حوزه منتشر شد. افزایش فعالیت‌های چاپی این مجموعه نیز زمینه حرکت آن به سمت ایجاد چاپخانه و صحافی اختصاصی را فراهم کرد.
خرمی دارالتبلیغ را یکی از نخستین نمونه‌های نشر سازمان‌یافته و نهادی در قم می‌داند؛ با این توضیح که نمی‌توان آن را نخستین ناشر قم نامید. در دهه‌های نخست، بسیاری از آثار با نام مؤلف، چاپخانه، مدرسه، دفتر مرجع یا کتاب‌فروشی منتشر می‌شدند و مفهوم ناشر دارای پروانه، به شکل امروزی وجود نداشت.
از نخستین نشریات تا گسترش انتشارات پس از انقلاب
مرور خط زمانی تاریخ نشر قم، روند تدریجی شکل‌گیری این صنعت را نشان می‌دهد:
• پیش از سال ۱۳۰۰ شمسی: انتشار کتاب‌ها عمدتاً به شکل نسخه‌های خطی یا چاپ‌شده در خارج از قم بود.
• سال ۱۳۰۲: انتشار و توزیع نخستین نشریات مرتبط با قم، از جمله نشریه «جنوب».
• سال ۱۳۱۲: انتقال دفتر و چاپخانه کامکار از اصفهان به قم.
• دهه‌های ۱۳۰۰ و ۱۳۱۰: رشد تدریجی چاپ و مطبوعات همزمان با توسعه حوزه علمیه.
• دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰: افزایش چاپ آثار حوزوی و شکل‌گیری شبکه چاپخانه‌ها و کتاب‌فروشی‌ها.
• سال ۱۳۴۴: تأسیس دارالتبلیغ اسلامی و آغاز یکی از تجربه‌های مهم نشر نهادی در قم.
• اواخر دهه ۱۳۴۰ و دهه ۱۳۵۰: شکل‌گیری و توسعه انتشارات، چاپخانه و صحافی دارالتبلیغ.
• پس از انقلاب: گسترش مؤسسات انتشاراتی حوزوی و فرهنگی در استان قم.
قم امروز؛ یکی از قطب‌های اصلی نشر دینی کشور
مرور تاریخ نشر در قم نشان می‌دهد که این استان از نخستین سال‌های شکل‌گیری حوزه علمیه، پیوندی نزدیک با تولید و انتشار آثار مکتوب دینی داشته است. این پیوند به‌تدریج از فعالیت‌های پراکنده چاپخانه‌ها و کتاب‌فروشی‌ها به شکل‌گیری مؤسسات انتشاراتی و شبکه گسترده‌ای از ناشران انجامیده است.
بر اساس اعلام رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان استان قم، بیش از هزار و ۵۰۰ ناشر دارای پروانه نشر در این استان ثبت شده‌اند که حدود ۹۰۰ ناشر از آنها فعال هستند. این ظرفیت، قم را همچنان در شمار مراکز مهم نشر دینی کشور قرار می‌دهد؛ ظرفیتی که تقویت زیرساخت‌های چاپ و نشر و توجه به پیشینه تاریخی آن می‌تواند به تداوم و توسعه جایگاه این استان در صنعت نشر ایران کمک کند.
گفت و گو
رئیس مرکز آمار ایران در گفتوگوی اختصاصی با روزنامه «جام‌جم» تشریح کرد
سرشماری بدون مراجعه عمومی
همراه با رضا فیاضی، بازیگر خاطرهساز تلویزیون
رضا فیاضی: هنوز برای کودکان فیلمنامه دارم
